آریا جوان - برای شکارچی گردآورندگان دوران پیش از تاریخ، برپایی تودهای عظیم از هیزم برای سوزاندن مردگان، پروژهای بهشدت طاقتفرسا بود
برای شکارچی گردآورندگان دوران پیش از تاریخ، برپایی تودهای عظیم از هیزم برای سوزاندن مردگان، پروژهای بهشدت طاقتفرسا بود. در واقع، صرف انرژی زیاد و هدردادن هیزمهای ارزشمند برای خاکسترکردن پیکر انسان، از نظر منطق بقا اصلاً توجیهپذیر نبود.
اما اکنون کشفی جدید نشان میدهد که یکی از جوامع عصر سنگ در مالاوی، برخلاف تمام تصورات پیشین ما، یکی از زنان قبیله خود را با مراسمی باشکوه و آتشین بدرقه کرده بود؛ کشفی که فرضیات قبلی دربارهی آیینهای تدفین در دوران پارینهسنگی را بهکل دگرگون میکند.
پژوهشگران در مقالهی خود نوشتهاند: «ما قدیمیترین شواهد مربوط به سوزاندن عمدی جسد در آفریقا، کهنترین توده هیزم تدفینی باقیمانده از یک بزرگسال در جهان و یکی از معدود نمونههای مرتبط با جوامع شکارچی گردآورنده را گزارش میکنیم.» محققان با آنالیز دقیق بقایای سوخته و تکهتکه شده استخوانها دریافتند که سوژهی این آیین منحصربهفرد، زنی بالغ و ریزجثه با قد تقریبی ۱۴۵ تا ۱۵۵ سانتیمتر بوده است.
جسیکا سرزو رومن، نویسندهی اصلی مطالعه، در بیانیهای توضیح میدهد: «سوزاندن پیکر در میان شکارچی گردآورندگان باستان و حتی جوامع مدرن بسیار نادر است؛ چرا که تبدیل بدن انسان به خاکستر و استخوانهای کلسینهشده (استخوانی که در اثر حرارت شدید مواد آلی خود را از دست داده)، نیازمند نیروی کار، زمان و سوخت بسیار زیادی است.» تا پیش از این، قدیمیترین نمونه شناختهشده از توده هیزم تدفینی متعلق به آلاسکا بود که به بقایای کودکی نوپا در ۱۱٬۵۰۰ سال پیش مربوط میشد.
در قاره آفریقا نیز پیشتر شواهدی از بقایای انسانی سوخته در محوطهی باستانی ۷٬۵۰۰ سالهای در مصر یافت شده بود، اما چون این بقایا با توده هیزم سازمانیافته همراه نبود، نمیتوان آنها را سوزاندن عمدی و آیینی در نظر گرفت. در واقع، شواهد قطعی چنین رفتارهایی معمولاً در دوران نوسنگی ظاهر میشود؛ یعنی زمانی که دامداران در کنیا حدود ۳۳۰۰ سال پیش شروع به سوزاندن مردگان خود کردند.
بااینحال، محققان با بررسی لایههای خاکستر و قطعات استخوان در محوطهای موسوم به «هورا ۱» در کوهستان هورا در مالاوی، دریافتند که مراسم سوزاندن این زن حدود ۹۵۰۰ سال پیش روی تودهای ساخته شده از ۳۰ کیلوگرم هیزم و علف خشک انجام شده است.
جسیکا تامپسون، از دیگر نویسندگان مطالعه، میگوید: «این مورد نه تنها قدیمیترین نمونه از سوزاندن جسد در آفریقاست، بلکه چنان نمایش باشکوهی بوده که ما را وادار میکند در مورد مفهوم کار گروهی و آیینهای مذهبی در این جوامع باستانی بازنگری کنیم.» بررسی شیارهای موجود روی استخوانها نشان میدهد که احتمالاً پیش از قراردادن جسد روی آتش، گوشت را از استخوانهای این زن جدا کرده بودند.
سوزاندن پیکر در میان شکارچی گردآورندگان باستان و حتی جوامع مدرن بسیار نادر است
الیزابت ساواچوک، عضو تیم پژوهش، نکته عجیبی را مطرح میکند: «بهطور غافلگیرکنندهای، هیچ اثری از دندان یا استخوانهای جمجمه در محل آتشسوزی پیدا نشد. از آنجایی که این بخشها معمولاً در فرآیند سوختن بهخوبی حفظ میشوند، معتقدیم که سر این زن احتمالاً پیش از سوزاندن از تن جدا شده است.»
وجود شیارهای ناشی از برش روی استخوان زند زبرین (ساعد) دست راست، نشان میدهد که احتمالاً پیش از قرار دادن این زن روی توده هیزم، گوشت را از استخوانهای او جدا کرده بودهاند.
وجود شیارهای ناشی از برش روی استخوان زند زبرین (ساعد) دست راست، نشان میدهد که احتمالاً پیش از قراردادن زن روی توده هیزم، گوشت را از استخوانهای او جدا کرده بودهاند.
سرنوشت جمجمه زن همچنان یک راز باقی مانده است، اما پژوهشگران حدس میزنند که ممکن است از آن در آیینهای مربوط به نیایش نیاکان استفاده شده باشد. تحلیلهای بیشتر روی مواد سوخته در این محوطه نشان میدهد که مردم تا صدها سال پس از این تدفین آتشین، همچنان تودههای عظیمی از آتش را در همان مکان برپا میکردند، در حالی که دیگر هرگز انسانی را در آنجا نسوزاندند. پژوهشگران معتقدند این آتشبازیهای باستانی احتمالاً به نشانه یادبود آن آیین تدفین اولیه در هورا ۱ اجرا میشده است.
در مجموع، یافتهها نشان میدهد که فرد سوزاندهشده، برای نسلهای متمادی پس از مرگش مورد احترام و تکریم جامعه بوده، هرچند هویت دقیق و جایگاه اجتماعی او همچنان ناشناخته باقی مانده است. تامپسون در پایان میگوید: «چرا در حالی که سایر تدفینها در این محوطه به شکل عادی انجام شده، تنها برای این زن چنین مراسمی برپا شده است؟ قطعاً ویژگی خاصی در او وجود داشته که مستحق چنین رفتار استثنایی بوده است.»
مطالعه در مجلهی Science Advances منتشر شده است.