آریا جوان - یک روانشناس بالینی با بیان اینکه آلودگیهای زیست محیطی بر سلامت روان افراد تأثیر میگذارند، گفت: پژوهشهای گسترده نشان دادهاند که این تأثیرات به صورت مستقیم و غیرمستقیم بروز میکنند؛ مهمترین پیامدهای آن شامل افزایش اضطراب و استرس، افسردگی، کاهش عملکرد شناختی و اختلالات خواب و افزایش تحریک پذیری است.
ریحانه درگاهیان در تشریح مهمترین پیامدهای روانشناختی آلودگی محیط زیستی، اظهار کرد: قرار گرفتن طولانی مدت در معرض آلودگی هوا، آلودگی صوتی یا نگرانی درباره تغییرات اقلیمی میتواند سطح استرس و اضطراب را افزایش دهد، به گونهای که هر چه فرد در محیط آرامتر و سالمتری حضور داشته باشد میزان اضطراب او کاهش مییابد. مطالعات نشان داده است افرادی که در مناطق با آلودگی هوای شدید زندگی میکنند، بیش از دیگران در معرض ابتلا به علائم افسردگی قرار دارند.
وی با اشاره به کاهش عملکرد شناختی و اختلالات خواب به عنوان دیگر پیامدهای آلودگیهای محیط زیستی، ادامه داد: آلودگی هوا با کاهش تمرکز، افت حافظه، کاهش توانایی یادگیری و افزایش خطر زوال شناختی، بهویژه در کودکان و سالمندان، ارتباط دارد. همچنین آلودگی صوتی و حتی آلودگی هوا میتوانند کیفیت خواب را کاهش دهند و در نتیجه مشکلات خلقی و شناختی را تشدید کنند. آلودگیهای محیط زیستی میتوانند با افزایش رفتارهای تکانشی، تحریکپذیری و پرخاشگری همراه باشند. اضطراب اقلیمی به معنای نگرانی مداوم درباره تغییرات آبوهوایی، تخریب محیط زیست و آینده سیاره به ویژه در جوانان بهعنوان یک پدیده روانشناختی نوظهور شناخته شده است و موجب برخی فعالیتهای مدنی در این زمینه شده است. در دیدگاه روانشناسی، آلودگیهای محیط زیستی تنها سلامت جسم را تهدید نمیکنند، بلکه میتوانند با ایجاد استرس مزمن، التهاب در بدن، اختلال در خواب، کاهش کیفیت زندگی، سلامت روان افراد و حتی روابط اجتماعی و عملکرد شغلی و تحصیلی آنها را نیز تحت تأثیر قرار دهند.
این روانشناس با اشاره به ارتباط میان زندگی در محیطهای آلوده و پیامدهای روانشناختی و اجتماعی آن، گفت: این یک رابطه چندعاملی است و آلودگی محیطی تنها یکی از عوامل مؤثر بر پیامدهای روانشناختی و اجتماعی محسوب میشود. با توجه به شرایط استان به ویژه در شهرهایی مانند مشهد که در برخی فصلهای سال با آلودگی هوا، ریزگردها و آلودگی صوتی ناشی از ترافیک مواجه هستند، این شرایط میتواند از چند مسیر بر سلامت روان و رفتارهای اجتماعی شهروندان اثر بگذارد. نمیتوان پرخاشگری یا مشکلات در روابط اجتماعی را تنها به آلودگی محیط نسبت داد؛ عواملی مانند وضعیت اقتصادی، فشارهای شغلی، ویژگیهای شخصیتی، سبک زندگی و میزان حمایت اجتماعی نیز در زمینه اینگونه پیامدها نقش مهمی دارند. شواهد علمی نشان میدهد آلودگیهای محیطی میتوانند این مشکلات را تشدید کند و بر شدت آنها اثرگذار باشد.
درگاهیان با اشاره به اینکه کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد مبتلا به بیماریهای مزمن بیش از سایر گروهها در معرض آسیبهای ناشی از آلودگیهای زیستمحیطی قرار دارند، خاطرنشان کرد: در این میان، کودکان آسیبپذیرترین گروه محسوب میشوند؛ زیرا مغز و دستگاه عصبی آنها در حال رشد است، آنها نسبت به وزن بدن هوای بیشتری تنفس میکنند و توانایی کمتری برای مقابله با آلایندهها دارند. کودکانی که در سالهای اولیه زندگی بهطور مداوم در معرض آلودگی هوا قرار میگیرند در بلندمدت با برخی پیامدهای شناختی و روانشناختی مواجه میشوند. این پیامدها میتواند شامل کاهش تمرکز، افت حافظه، کاهش سرعت پردازش اطلاعات، اختلال در یادگیری، افت عملکرد تحصیلی و کاهش برخی تواناییهای شناختی باشد.
آلودگی محیطی عامل خطر است، نه عامل تعیینکننده
وی با اشاره به ارتباط میان مواجهه طولانیمدت با آلایندههای هوا و افزایش احتمال بروز اختلالاتی مانند نقص توجه و بیشفعالی، اضطراب و افسردگی تأکید کرد: این پیامدها، قطعی و اجتنابناپذیر نیستند. میزان آسیب به عواملی مانند شدت و مدت مواجهه با آلودگی، وضعیت تغذیه، کیفیت مراقبتهای بهداشتی، فعالیت بدنی بستگی دارد. آلودگی محیطی یک عامل خطر برای رشد شناختی و سلامت روان کودکان است؛ آلودگیهای محیطی عامل تعیین کننده نیست. کاهش مواجهه کودکان با آلودگی هوا بهویژه در سالهای اولیه رشد از مهمترین راهکارهای پیشگیری از پیامدهای جسمی، شناختی و روانی در آینده به شمار میرود.
این روانشناس بالینی ادامه داد: در افرادی که زمینه اختلال پانیک یا سایر اختلالات اضطرابی دارند، صداهای بلند، مداوم یا غیرقابل پیشبینی میتواند سطح برانگیختگی دستگاه عصبی را افزایش داده و احتمال بروز حملات اضطرابی یا پانیک را بیشتر کند. آلودگی هوا با ایجاد احساس تنگی نفس یا ناراحتی جسمی، ممکن است علائمی شبیه حمله پانیک ایجاد کند و اضطراب این افراد را تشدید کند. در افراد مبتلا به اختلال طیف اوتیسم، حساسیت بیش از حد به محرکهای حسی شایع است. آلودگی صوتی، نورهای شدید یا بوهای ناشی از فعالیتهای صنعتی میتوانند باعث اضافه بار حسی شوند و به افزایش اضطراب، تحریکپذیری، رفتارهای تکراری، بیقراری یا بروز بحرانهای رفتاری منجر شوند.
درگاهیان با اشاره به افزایش آسیب پذیری سالمندان به دلیل تغییرات مرتبط با افزایش سن، خاطرنشان کرد: آلودگیهای محیطی میتوانند کیفیت خواب، تمرکز، حافظه و خلقوخو را تحت تأثیر قرار دهند و در برخی موارد، خطر افسردگی، اضطراب و افت عملکرد شناختی را افزایش دهند. علاوه بر این، آلودگی هوا میتواند بیماریهای قلبی و تنفسی را تشدید کند و از این طریق به شیوه غیرمستقیم بر سلامت روان آنها اثر منفی بگذارد. برای افراد دارای اختلالات روانشناختی، کودکان مبتلا به اوتیسم و سالمندان، در کنار درمان تخصصی، کاهش مواجهه با آلودگیهای محیطی و ایجاد محیطی آرام با هوای سالم میتواند نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی و افزایش اثربخشی درمان داشته باشد.
کاهش سرمایه اجتماعی و احساس تعلق به محیط زندگی پیامد دیده نشده آلودگیهای محیطی
وی با اشاره به اثرگذاری تدریجی و مداوم آلودگیهای زیست محیطی بر افراد جامعه، تصریح کرد: به دلیل تدریجی بودن تاثیرگذاری، بسیاری از مردم متوجه منشأ فشار روانی خود نمیشوند. قرار گرفتن مداوم در معرض آلودگی هوا، آلودگی صوتی یا نگرانی از پیامدهای زیستمحیطی، بدن را برای مدت طولانی در وضعیت «هشدار» نگه دارد. استرس مزمن به تدریج باعث کاهش تابآوری روانی، افزایش خستگی ذهنی، اختلال خواب، کاهش تمرکز، تحریکپذیری، افت انگیزه و افزایش خطر ابتلا به اضطراب و افسردگی میشود. یکی از پیامدهای کمتر دیدهشده، کاهش سرمایه اجتماعی و احساس تعلق به محیط زندگی است. زمانی که افراد به دلیل آلودگی کمتر از خانه خارج میشوند، فعالیتهای اجتماعی و تفریحی کاهش مییابد و ارتباطات بین فردی محدودتر میشود. این روند به احساس انزوا، کاهش اعتماد اجتماعی و افت کیفیت زندگی منجر شود.
این روانشناس با تاکید بر اینکه کاهش آلودگی محیطی نیازمند اقدامات کلان و سیاستگذاریهای عمومی است با استناد به یافتههای علمی بیان کرد: برخی عوامل میتوانند اثرات منفی آلودگیهای زیست محیطی بر سلامت روان را تا حدی کاهش دهند. برخورداری از روابط خانوادگی و دوستانه صمیمی، احساس تعلق و دریافت حمایت عاطفی یکی از مهمترین عوامل کاهش استرس است. همپنین خواب کافی، تغذیه متعادل، فعالیت بدنی منظم و پرهیز از مصرف دخانیات، مقاومت جسم و روان را در برابر اثرات آلودگی افزایش میدهد. فعالیت بدنی در محیطهای سالم مانند ورزش در پارکها و فضاهای سبز در روزهایی که کیفیت هوا مناسب است، به کاهش استرس، اضطراب و بهبود خلق کمک میکند. همچنین مهارتهای تنظیم هیجان و مدیریت استرس و آموزش تکنیکهایی مانند تنفس عمیق، ذهنآگاهی، آرامسازی عضلانی و مهارتهای مقابلهای، تابآوری افراد را افزایش میدهد.
درگاهیان با اشاره به نقش کاهش مواجهه با آلایندهها به عنوان یکی از عوامل محافظتی، تشریح کرد: استفاده از ماسکهای مناسب در روزهای آلوده، محدود کردن فعالیتهای بیرون از منزل در زمان اوج آلودگی، کاهش مواجهه با آلودگی صوتی و استفاده از دستگاههای تصفیه هوا در صورت امکان، میتواند از شدت اثرات منفی بکاهد. همچنین مراجعه به روانشناس یا روانپزشک در صورت بروز علائم اضطراب، افسردگی یا استرس مزمن، از تشدید مشکلات روانی پیشگیری میکند. اگرچه این عوامل نمیتوانند آثار آلودگی را کامل از بین ببرند، اما با افزایش تابآوری روانی و کاهش استرس مزمن، نقش مهمی در حفظ سلامت روان افراد به ویژه کودکان، سالمندان و سایر گروههای آسیبپذیر ایفا میکنند.