آریا جوان - مصریان باستان تعداد بیشماری گربه را مومیایی کردند و حتی نخستین گورستان شناختهشده حیوانات خانگی در جهان را ایجاد کردند که یک محوطه خاکسپاری با قدمت نزدیک به دو هزار سال است که بیشتر از هر چیزی، بقایای گربههایی با قلادههای چمشگیر آهنی و گردنبندهای مُهرهای در آن نگهداری شدهاند.
مصریان باستان، به علاقه زیاد به همۀ چیزهای مرتبط با گربهها شهرت دارند. آثار باستانی بیشماری با مضمون گربه در مصر وجود دارد. آنها مجسمههایی بزرگتر از اندازه واقعی و حتی جواهرات ظریف و پیچیدهای با الهام از گربهها ساختند که هنوز هزاران سال پس از دوران فرمانروایی فراعنه، سالم باقی ماندهاند.
مصریان باستان تعداد بیشماری گربه را مومیایی کردند و حتی نخستین گورستان شناختهشده حیوانات خانگی در جهان را ایجاد کردند که یک محوطه خاکسپاری با قدمت نزدیک به دو هزار سال است که بیشتر از هر چیزی، بقایای گربههایی با قلادههای چمشگیر آهنی و گردنبندهای مُهرهای در آن نگهداری شدهاند.
اما چرا گربهها در مصر باستان تا این حد ارزشمند بودند؟ و چرا، طبق گفته «هرودوت»، تاریخنگار یونان باستان، مصریان هنگام سوگواری برای مرگ یک گربه خانگی، با هدف نشان دادن احترام، ابروهای خود را میتراشیدند؟
«لایوساینس» نوشت، بر اساس یک نمایشگاه که در سال ۲۰۱۸ درباره اهمیت گربهها در مصر باستان در موزه ملی هنر آسیا اسمیتسونین در واشنگتن دی. سی. برگزار شد، بخش اعظمی از این احترام به این دلیل بود که مصریان باستان فکر میکردند خدایانشان و حاکمان، ویژگیهای شبیه به گربهها داشتند. مشخصا، گربهها به عنوان موجوداتی دارای دوگانگیای از خلقوخوهای مطلوب دیده میشدند که از طرفی میتوانند محافظ، وفادار و پرورشدهنده باشند و از طرفی دیگر میتوانند ستیزهجو، مستقل و تندخو باشند.
برای مصریان باستان، این ویژگیها باعث میشد گربهها موجوداتی خاص و شایسته توجه به نظر برسند و همین موضوع شاید توضیح دهد که چرا آنها مجسمههایی شبیه گربهسانان میساختند.
«ابوالهول» بزرگ جیزه، که طول آن ۷۳ متر است و به شکل مجسمه با چهره انسان با بدن یک شیر ساخته شده است، شاید مشهورترین نمونه از چنین سازهها باشد. با این حال، واقعیت این است که مورخان دقیقا نمیدانند که چرا مصریات باستان چنین زحمتی را برای تراشیدن مجسمه «ابوالهول» متحمل شدهاند.
همچنین الهه قدرتمند «سخمت» (Sakhmet یا Sekhmet) با سر یک شیر بر بدن یک زن به تصویر کشیده میشد. او به عنوان ایزدبانوی محافظت شناخته میشد. الهه دیگری به نام «باستت» (Bastet) نیز اغلب به شکل شیر یا گربه نمایش داده میشد و مصریان باستان معتقد بودند که گربهها برای او مقدس هستند.
احتمالا گربهها به دلیل تواناییشان در شکار موشها و مارها نیز محبوب بودند. آنها آنقدر مورد علاقه بودند که طبق گفته دانشگاه کالج لندن، مصریان باستان نامها یا لقبهایی برگرفته از گربهها برای فرزندانشان انتخاب میکردند، از جمله نام «میت» (Mitt) که به معنای گربه است و برای دختران استفاده میشد.
مشخص نیست گربههای اهلی دقیقا چه زمانی وارد مصر شدند، اما باستانشناسان گورهای گربهها و بچهگربههایی را کشف کردهاند که قدمت آنها تا حدود ۳۸۰۰ سال پیش از میلاد (نزدیک به ۶ هزار سال) میرسد.
با این حال، پژوهشهای زیادی نشان دادهاند که این شیفتگی همیشه از روی محبت و مراقبت نبوده است و شواهدی از جنبهای تاریکتر در علاقه مصریان باستان به گربهها وجود دارد. احتمالا صنایع کاملی برای پرورش میلیونها بچهگربه وجود داشت تا آنها کشته و مومیایی شوند و مردم بتوانند در کنار آنها دفن شوند. این اتفاق عمدتا بین حدود ۷۰۰ سال پیش از میلاد تا ۳۰۰ میلادی رخ میداد.
در پژوهشی که سال گذشته در مجله Scientific Reports منتشر شد، دانشمندان با استفاده از تصویربرداری میکروسیتی با اشعه ایکس (X-ray micro-CT scanning)، حیوانات مومیاییشده را بررسی کردند که از قضا یکی از این نمونهها یک گربه بود.
این فناوری به آنها اجازه داد تا ساختار استخوانی حیوان و موادی را که در فرآیند مومیایی کردن استفاده شده بود، با جزئیات بررسی کنند. وقتی پژوهشگران نتایج را دریافت کردند، متوجه شدند که این موجود بسیار کوچکتر از چیزی بود که انتظار داشتند.
«ریچارد جانستون»، نویسنده این پژوهش و استاد تحقیقات مواد در دانشگاه سوانزی در بریتانیا، گفت: «این یک گربه بسیار کمسن بود، اما پیش از انجام تصویربرداری متوجه این موضوع نشده بودیم؛ چراکه بخش زیادی از مومیایی یعنی حدود ۵۰ درصد آن از پارچههای پیچیدهشده تشکیل شده بود.»
«جانسون» افزود: «وقتی آن را روی صفحه دیدیم، متوجه شدیم که هنگام مرگ بسیار کمسن بوده است یعنی کمتر از پنج ماه سن داشته و گردنش عمدا شکسته شده بود.»
جانستون به لایو ساینس گفت: «این موضوع کمی شوکهکننده بود.»
با این حال، قربانی کردن گربهها در آن دوران امری نادر نبود.
این پژوهشگر گفت: «آنها اغلب با همین هدف پرورش داده میشدند. این کار تا حد زیادی صنعتی شده بود و مزارعی وجود داشت که به پرورش و فروش گربهها اختصاص داشتند.»
دلیل این موضوع آن بود که بسیاری از این حیوانات به عنوان قربانی نذری به خدایان مصر باستان تقدیم میشدند. «مری-آن پولس وگنر»، استاد دانشیار باستانشناسی مصر در دانشگاه تورنتو، پیشتر به «لایو ساینس» گفته بود که این کار راهی برای خشنود کردن خدایان یا درخواست کمک از آنها، در کنار دعاهای شفاهی، محسوب میشد.
هنوز دقیقا مشخص نیست چرا خرید گربهها برای دفن شدن در کنار مردگان، امری مطلوب و ارزشمند به شمار میرفت، اما به نظر میرسد مرزی بسیار باریک میان احترام و تقدیس و شیفتگی وجود داشته است.