آریا جوان -
به گزارش خبرنگار مهر، رسانهها دیگر مهمانهای تازهوارد خانههای کودکان نیستند؛ تلویزیون، رایانه، تلفن همراه، تبلت و بازیهای دیجیتال از سالهای نخست زندگی در کنار کودکان قرار گرفتهاند و بخشی از تجربه روزمره آنها را شکل میدهند. در چنین شرایطی، آموزش شیوه درست استفاده از رسانه، به یکی از نیازهای مهم تربیتی تبدیل شده است؛ موضوعی که اگر از سالهای کودکی جدی گرفته نشود، ممکن است استفاده از ابزارهای رسانهای را از یک سرگرمی ساده به عادتی کنترلنشده تبدیل کند.
مجموعه «قصههای کرمیلو» با همین نگاه، سراغ دنیای کودکان رفته است؛ مجموعهای که در قالب داستانهایی ساده، طنزآمیز و متناسب با گروه سنی کودک، موقعیتهایی را روایت میکند که بسیاری از کودکان و خانوادهها با آنها روبهرو هستند. شخصیت اصلی این مجموعه، کرمیلو، کرمی کوچک و دوستداشتنی است که همراه خانوادهاش در زیر زمین زندگی میکند و در هر داستان با یکی از رسانهها و چالشهای مربوط به استفاده از آن مواجه میشود.
در جلد چهارم این مجموعه، مسئله اصلی استفاده بیش از اندازه از رایانه و بازیهای رایانهای است؛ موضوعی که در زندگی بسیاری از کودکان امروز آشنا به نظر میرسد. کرمیلو که علاقه زیادی به بازی و تماشای تلویزیون دارد، در موقعیتی قرار میگیرد که باید میان سرگرمیهای رسانهای و دیگر فعالیتهای روزمره تعادل برقرار کند. داستان از همین موقعیت ساده، فرصتی برای صحبت درباره «رژیم مصرف رسانه» و ضرورت مدیریت زمان استفاده از ابزارهای دیجیتال فراهم میکند.
کرمیلو؛ کودکی شبیه خیلی از بچههای امروز
کرمیلو شخصیتی دور از دنیای واقعی کودکان نیست. او همان کودکی است که میتواند ساعتها پای تلویزیون بنشیند، با گوشی مادرش بازی کند، به بازیهای رایانهای علاقه داشته باشد و در کنار همه اینها هلههوله هم بخورد. همین ویژگیها باعث میشود مخاطب کودک بتواند با او ارتباط برقرار کند و موقعیتهای داستان را نه بهعنوان یک درس مستقیم، بلکه بهعنوان بخشی از زندگی یک شخصیت بامزه و آشنا دنبال کند.
یکی از ویژگیهای مجموعه «قصههای کرمیلو» همین است که آموزش را از مسیر داستان عبور میدهد. نویسنده به جای آنکه درباره فواید و آسیبهای رسانه برای کودک سخنرانی کند، کرمیلو را در موقعیتهایی قرار میدهد که نتیجه انتخابهایش را تجربه کند. کودک همراه او میخندد، با مشکلاتش روبهرو میشود و در جریان داستان، بدون آنکه با یک متن آموزشی خشک مواجه باشد، با مفهوم استفاده درست از رسانه آشنا میشود.
در جلد چهارم، کرمیلو به خانه پسرخالهاش میرود؛ جایی که تعداد زیادی بازی رایانهای وجود دارد و همین موضوع وسوسه بازی کردن را برای او بیشتر میکند. طبیعی است که کرمیلو دوست داشته باشد تا جای ممکن از فرصت بهدستآمده استفاده کند؛ اما بزرگترهای خانواده با این میزان استفاده از رایانه و تلویزیون موافق نیستند و برای زمان استفاده کودکان محدودیتهایی در نظر گرفتهاند.
همین موقعیت، هسته اصلی داستان را شکل میدهد؛ کودکی که میخواهد بیشتر بازی کند و بزرگترهایی که تلاش میکنند میان سرگرمی و دیگر نیازهای کودک تعادل ایجاد کنند.
از «نه گفتن» به تلویزیون تا مدیریت زمان
در بخشی از داستان، موضوع تماشای تلویزیون نیز به شکلی طنزآمیز مطرح میشود. خاله کرمیلو معتقد است بچهها نباید تمام وقت خود را پای تلویزیون و کارتون «کرم پرنده» بگذرانند و بهتر است سراغ بازی و فعالیتهای دیگر بروند. اما ماجرا وقتی بامزه میشود که مشخص میشود خود خاله علاقه دارد فیلمهای غمگین و «گریهدار» تلویزیون را تماشا کند و ترجیح میدهد بچهها سراغ بازی رایانهای بروند تا او بتواند با خیال راحت فیلمهای مورد علاقهاش را ببیند!
این موقعیت طنز، یکی از نقاط قوت روایت است؛ چراکه مسئله استفاده از رسانه را تنها به کودکان محدود نمیکند. بزرگسالان نیز بخشی از همین جهان رسانهای هستند و رفتار آنها میتواند بر الگوی مصرف رسانهای کودکان تأثیر بگذارد. کودک اگر ببیند والدین یا دیگر اعضای خانواده دائماً مشغول تماشای تلویزیون یا استفاده از تلفن همراه هستند، طبیعی است که مفهوم محدودیت در استفاده از رسانه را چندان جدی نگیرد.
به همین دلیل، «قصههای کرمیلو» صرفاً درباره کودکی نیست که بیش از اندازه بازی رایانهای میکند؛ داستان در سطحی گستردهتر، رابطه کودک و خانواده با رسانه را مورد توجه قرار میدهد. مسئله اصلی این نیست که تلویزیون، رایانه یا بازیهای دیجیتال بهطور کامل کنار گذاشته شوند؛ مسئله، چگونگی استفاده از آنهاست.
سواد رسانهای از دل قصههای کودکانه
امروزه مفهوم سواد رسانهای تنها برای بزرگسالان مطرح نیست. کودکی که از سالهای نخست زندگی با صفحه نمایش، بازیهای دیجیتال، ویدئو و شبکههای مختلف مواجه میشود، نیاز دارد به تدریج یاد بگیرد چگونه از این ابزارها استفاده کند. آموزش چنین مهارتی نیز زمانی اثربخشتر است که با زبان و دنیای ذهنی کودک هماهنگ باشد.
مجموعه «قصههای کرمیلو» تلاش میکند همین مسیر را طی کند. کرمیلو در هر داستان با یکی از رسانهها مواجه میشود و اتفاقاتی که برای او و خانوادهاش رخ میدهد، زمینهای برای آموزش رفتار درست رسانهای فراهم میکند. در این روایتها، کودک با مفاهیمی مانند کنترل زمان استفاده، پرهیز از زیادهروی و توجه به فعالیتهای دیگر زندگی آشنا میشود.
طنز نیز در این میان نقش مهمی دارد. استفاده از شخصیت یک کرم کوچک و دوستداشتنی، موقعیتهای خانوادگی و اتفاقات روزمره باعث میشود موضوعی که ممکن است در قالب مستقیم برای کودک خستهکننده باشد، به داستانی سرگرمکننده تبدیل شود. تصویرگری نیز در کنار متن، به جذابیت روایت کمک میکند و فضای داستان را برای مخاطب کودک ملموستر میسازد.
از سوی دیگر، انتخاب شخصیت کرمیلو باعث شده نویسنده بتواند بدون قرار دادن کودک در جایگاه متهم، درباره رفتارهای نادرست رسانهای صحبت کند. کرمیلو اشتباه میکند، زیادهروی میکند و گاهی بیشتر از حد معمول به رسانهها وابسته میشود؛ اما قرار نیست بابت این رفتارها سرزنش شود. او قرار است تجربه کند و از دل همین تجربه، راه درست را پیدا کند.
خانهای که باید اولین مدرسه سواد رسانهای باشد
یکی از نکات قابل توجه در این مجموعه، حضور پررنگ خانواده است. مسئله رسانه برای کودک، موضوعی جدا از محیط خانه نیست. نوع برخورد والدین با تلویزیون، تلفن همراه، رایانه و دیگر ابزارها، در شکلگیری عادتهای رسانهای کودک نقش دارد.
در داستان کرمیلو نیز پدر و خاله او درباره میزان تماشای تلویزیون و زمان بازی با رایانه حساس هستند و تلاش میکنند برای کودکان محدودیتهایی ایجاد کنند. این محدودیت البته قرار نیست به معنای حذف کامل رسانه باشد؛ بلکه هدف آن است که رسانه جای خواب، بازی، تحرک، ارتباط با خانواده و دیگر فعالیتهای ضروری کودک را نگیرد.
از این منظر، داستان میتواند فرصتی برای گفتوگوی والدین و کودکان نیز باشد. پس از خواندن کتاب میتوان از کودک پرسید که خودش روزانه چه مقدار تلویزیون تماشا میکند، چقدر بازی رایانهای انجام میدهد و آیا فعالیتهای دیگری هم در برنامه روزانهاش دارد یا نه. به این ترتیب، کتاب از یک داستان سرگرمکننده فراتر میرود و به ابزاری برای آغاز یک گفتوگوی خانوادگی درباره مصرف رسانه تبدیل میشود.
در نهایت، «قصههای کرمیلو» تلاش میکند مفهوم مهمی را با زبانی ساده به مخاطب کودک منتقل کند: رسانه به خودی خود نه دشمن کودک است و نه جایگزین زندگی واقعی؛ مسئله از جایی آغاز میشود که استفاده از آن از کنترل خارج شود. جلد چهارم این مجموعه نیز با تمرکز بر بازیهای رایانهای و تماشای تلویزیون، کودک را با مفهوم تعادل در استفاده از رسانه آشنا میکند؛ تعادلی که در دنیای امروز، شاید یکی از مهمترین مهارتهایی باشد که باید از کودکی آموخته شود.
«قصههای کرمیلو» برای گروه سنی «ب» نوشته شده و از طریق شخصیت اصلی خود، کودکان را با موقعیتهایی آشنا میکند که احتمالاً نمونههایی از آنها را در زندگی روزمره خود دیدهاند. همین نزدیکی به تجربههای واقعی، در کنار زبان طنز و تصویرگری، مجموعه را به اثری آموزشی و سرگرمکننده برای گفتوگو درباره سواد رسانهای در خانواده تبدیل کرده است.
در بخشی از کتاب میخوانیم:
خاله جان میگوید: «بچهها باید بازی کنند، باید سرشان گرم باشد و اینهمه پای تلویزیون به کارتون کرم پرنده خیره نشوند.»
چرا؟!
من مطمئنم که شما دوست دارید بدانید چرا خاله جان نمیخواهد بچهها اینقدر کرم پرنده را تماشا کنند.
راستش خاله جان دلش میخواهد هر روز، فیلمهای گریهدار و غصهخوردنی تلویزیون را ببیند و بچهها میخواهند کارتون کرم پرنده را ببینند. برای همین، خاله جان فکر میکند بهتر است بچهها بروند در اتاقشان بازی کامپیوتری بکنند تا او بتواند با خیال راحت، فیلمهای گریهدار و غصهخوردنی ببیند و بعد، کلی غصه بخورد و یک عالمه گریه کند.
جلد چهارم«قصههای کرمیلو، کرمالوی تنهای تنها» نوشته بنفشه رسولیان در ۱۶صفحه از سوی انتشارات مهرستان منتشر شده است.