آریا جوان - یک جرمشناس با تشریح مهمترین عوامل مؤثر در وقوع قتلهای جنایی، بر نقش تعیینکننده پلیس در حفظ صحنه جرم، جمعآوری ادله و شناسایی عامل یا عوامل قتل تأکید کرد و گفت: سرعت عمل پلیس در ساعات اولیه وقوع جرم میتواند نقش مهمی در حفظ آثار و ادله و در نهایت کشف حقیقت داشته باشد. رسانهها نیز میتوانند با اطلاعرسانی دقیق و کنترلشده، ضمن کمک به جلب مشارکت عمومی از ایجاد اختلال درروند تحقیقات جلوگیری کنند.
امیرمحمد واشقانی فراهانی درباره عوامل مؤثر در وقوع قتلهای جنایی، اظهار کرد: قتل معمولاً حاصل برهمکنش مجموعهای از عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی و موقعیتی است. در سطح فردی، عواملی همچون اختلالات شخصیتی، پرخاشگری کنترل نشده، مصرف مواد مخدر و روانگردان و سابقه رفتارهای خشونتآمیز میتواند در بروز این جرایم نقش داشته باشد.
وی ادامه داد: در بسیاری از موارد، قتل در شرایطی رخ میدهد که فرد توان کنترل خشم و هیجانات خود را از دست داده و در یک لحظه تصمیمی غیرقابل بازگشت میگیرد. در سطح اجتماعی نیز فشارهای اقتصادی، بیکاری، اختلافات خانوادگی، نزاعهای محلی و ضعف سازوکارهای حل اختلاف از جمله عواملی هستند که میتوانند زمینهساز رفتارهای خشونتآمیز شوند.
افزایش قتلهای ناگهانی و بدون برنامهریزی قبلی از تغییرات الگوی برخی قتلها
این جرمشناس با اشاره به تغییراتی که در الگوی برخی قتلها در سالهای اخیر مشاهده میشود، گفت: افزایش قتلهای ناگهانی و بدون برنامهریزی قبلی که در مواردی با خشم لحظهای و مصرف مواد محرک همراه است، یکی از تغییرات قابل توجه است. بخش قابل توجهی از این موارد نیز در محیطهای خانوادگی یا میان افرادی رخ میدهد که پیش از وقوع جرم با یکدیگر ارتباط داشتهاند.
نقش فضای مجازی در شکلگیری برخی اختلافات و تهدیدها
واشقانی فراهانی افزود: از سوی دیگر، فضای مجازی نیز در شکلگیری برخی اختلافات، تهدیدها و تحریک احساسات نقش پیدا کرده است. گاهی یک اختلاف که از شبکههای اجتماعی آغاز میشود، در نهایت به فضای واقعی کشیده شده و به خشونت فیزیکی منجر میشود. بنابراین تحلیل قتلهای جنایی دیگر صرفاً به بررسی سنتی صحنه جرم محدود نیست و نیازمند نگاه همزمان جرمشناختی، رفتاری و فناورانه است.
حفظ صحنه جرم؛ نخستین گام در تحقیقات قتل
وی درباره اقدامات اولیه پلیس پس از وقوع قتل، اظهار کرد: در جرایم مشهود، مأموران انتظامی باید فوراً در محل حاضر شوند، نسبت به حفظ صحنه جرم اقدام کنند، از ورود افراد غیرمرتبط جلوگیری کنند، آثار و ادله را حفظ و موضوع را به مقام قضایی گزارش دهند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: ایمنسازی محل و جلوگیری از ورود افراد غیرمسئول، نخستین اقدام است؛ چراکه هرگونه ورود و رفتوآمد غیرضروری میتواند آثار جرم را مخدوش کند. پس از آن باید وضعیت اولیه صحنه، از جمله محل قرارگیری جسد، آثار خون، اشیاء و مسیرهای احتمالی ورود و خروج، بدون ایجاد تغییر ثبت شود.
وی عکاسی و تصویربرداری از صحنه جرم را نیز از اقدامات مهم دانست و گفت: تصاویر و مستندات تهیهشده از صحنه بعدها در بازسازی جرم و بررسیهای کارشناسی مورد استفاده قرار میگیرد. همچنین جلوگیری از جابهجایی جسد یا شستوشوی محل پیش از انجام بررسیهای لازم اهمیت زیادی دارد.
واشقانی فراهانی تأکید کرد: کوچکترین تغییر در صحنه جرم ممکن است مسیر تحقیقات را تحت تأثیر قرار دهد و حتی موجب از بین رفتن برخی سرنخها شود؛ بنابراین ساعات اولیه پس از وقوع قتل، از مهمترین مراحل تحقیقات جنایی است.
شناسایی مظنون با کنار هم قرار دادن دادههای مختلف
این جرمشناس درباره نحوه شناسایی مظنونان نیز گفت: شناسایی عامل یا عوامل قتل یک فرآیند چند مرحلهای است و پلیس آگاهی با بررسی صحنه جرم، نوع آسیبها، ابزار احتمالی مورد استفاده و الگوی خشونت، فرضیههای اولیه را شکل میدهد.
وی افزود: پس از آن تحقیقات میدانی از طریق گفتوگو با شاهدان، بررسی روابط خانوادگی و اجتماعی مقتول، شناسایی اختلافات و انگیزههای احتمالی و بررسی سوابق مرتبط انجام میشود. در واقع پلیس با کنار هم قرار دادن دادههای رفتاری، فنی و اجتماعی تلاش میکند دایره مظنونان را محدود کند.
واشقانی فراهانی با اشاره به نقش روانشناسی جنایی در این فرآیند اظهار کرد: بررسی اینکه قتل احساسی و ناگهانی بوده یا با برنامهریزی قبلی انجام شده، اینکه قاتل با مقتول آشنایی داشته یا خیر؟ و اینکه آیا پیش از این نیز نشانههایی از خشونت وجود داشته است؟، میتواند در شکلگیری فرضیههای تحقیقاتی مؤثر باشد.
دوربینهای مداربسته و تلفن همراه؛ ادلهای تعیینکننده در پروندههای قتل
وی درباره نقش ادله فنی و دیجیتال در پروندههای قتل، گفت: امروزه ادله علمی و فنی بخش مهمی از فرآیند کشف جرم را تشکیل میدهند و دوربینهای مداربسته و دادههای تلفن همراه در کنار سایر ادله میتوانند نقش تعیینکنندهای داشته باشند.
این استاد دانشگاه ادامه داد: تصاویر دوربینهای مداربسته میتواند مسیر حرکت افراد، زمان ورود و خروج و حتی برخی تعاملات پیش از وقوع قتل را مشخص کند. در برخی پروندهها نیز بازبینی دوربینها به شناسایی مسیر حرکت یا فرار مظنون کمک میکند.
وی افزود: دادههای تلفن همراه از جمله اطلاعات مربوط به تماسها، پیامها، موقعیت مکانی و ارتباطات مجازی نیز میتواند در روشن شدن روابط، انگیزهها و زمانبندی وقایع مؤثر باشد. البته استفاده از این دادهها باید در چارچوب ضوابط قانونی و با رعایت حقوق افراد انجام شود.
بازپرس؛ هدایتکننده تحقیقات مقدماتی
واشقانی فراهانی با اشاره به نقش مقام قضایی در کنار پلیس آگاهی گفت: تحقیقات جنایی یک فرآیند مشترک میان ضابطان و مقام قضایی است و بازپرس به عنوان مقام قضایی، هدایت تحقیقات مقدماتی را بر عهده دارد.
وی افزود: پلیس آگاهی اقدامات تخصصی و فنی را انجام میدهد، اما این اقدامات در چارچوب قانون و تحت نظارت مقام قضایی صورت میگیرد. تصمیمگیری درباره برخی اقدامات تحقیقاتی، انجام کارشناسیها و تأمین حقوق طرفین پرونده نیز در چارچوب وظایف مقام قضایی انجام میشود.
این جرمشناس تأکید کرد: همکاری دقیق و هماهنگ میان پلیس، پزشکی قانونی و دستگاه قضایی یکی از ارکان اصلی رسیدگی صحیح به پروندههای قتل است.
سرعت عمل پلیس، عامل مهم در حفظ سرنخها
وی درباره اهمیت سرعت عمل پلیس گفت: هرچه فاصله زمانی میان وقوع قتل و حضور نیروهای انتظامی و تخصصی کمتر باشد، احتمال حفظ آثار جرم و شناسایی عامل یا عوامل آن بیشتر است.
واشقانی فراهانی افزود: برخی سرنخها ممکن است در همان ساعات نخست از بین بروند. برای مثال، صحنه جرم ممکن است دستکاری شود یا برخی دادههای فنی و دیجیتال از دسترس خارج شوند. بنابراین سرعت عمل در حفظ صحنه، جمعآوری ادله و بررسی اطلاعات، اهمیت زیادی دارد.
پروندههای بدون مظنون، پیچیدهتر هستند
این استاد دانشگاه درباره مهمترین چالش پلیس در پروندههایی که مظنون مشخصی ندارند، اظهار کرد: در این پروندهها، نبود انگیزه روشن یا رابطه مشخص میان مقتول و افراد پیرامون، کار پلیس را پیچیدهتر میکند و تحقیقات باید از بررسی سبک زندگی و روابط اجتماعی مقتول آغاز شود.
وی ادامه داد: بازبینی گسترده دوربینها، بررسی دادههای دیجیتال، شناسایی تهدیدها و اختلافات احتمالی و بررسی سوابق افراد مرتبط با مقتول، از جمله اقداماتی است که میتواند به شکلگیری سرنخ منجر شود. در پروندههای پیچیده ممکن است از روشهایی مانند بازسازی تخصصی صحنه و تحلیل مسیرهای احتمالی حرکت و فرار نیز استفاده شود.
رسانهها میتوانند در کشف قتل نقشآفرین باشند
واشقانی فراهانی در ادامه درباره نقش رسانهها در کشف پروندههای قتل، گفت: رسانهها میتوانند با انتشار اطلاعات صحیح و کنترل شده، زمینه مشارکت عمومی در کشف جرم را فراهم کنند. گاهی افرادی شاهد یک اتفاق یا دارای اطلاعاتی هستند؛ اما از اهمیت آن اطلاع ندارند و انتشار یک خبر میتواند آنان را برای ارائه اطلاعات ترغیب کند.
وی افزود: انتشار مشخصات یک فرد مفقود، تصویر یا مشخصات یک وسیله نقلیه و برخی اطلاعات عمومی درباره یک پرونده، در صورت هماهنگی با مراجع مسئول، میتواند به دریافت سرنخهای مردمی کمک کند.
این جرمشناس تأکید کرد: البته اطلاعرسانی رسانهای باید به گونهای باشد که به تحقیقات آسیب نزند. در مواردی که مظنون متواری است، انتشار اطلاعات حساس ممکن است به فرار او یا امحای ادله کمک کند. همچنین انتشار برخی جزئیات میتواند شاهدان را تحت تأثیر قرار دهد و روند تحقیقات را مختل کند.
مقابله با شایعات با اطلاعرسانی سریع و رسمی
وی درباره انتشار شایعات مربوط به پروندههای جنایی در شبکههای اجتماعی گفت: خلأ اطلاعاتی یکی از زمینههای شکلگیری شایعات است. هرچه اطلاعرسانی رسمی، دقیق و به موقعتر باشد، فضای کمتری برای انتشار اطلاعات نادرست ایجاد میشود.
واشقانی فراهانی افزود: پلیس باید در حدی که روند تحقیقات و حقوق افراد اجازه میدهد، اطلاعرسانی مرحلهای داشته باشد و رسانهها نیز اخبار خود را از منابع معتبر دریافت کنند. همکاری میان پلیس و رسانه میتواند نقش مهمی در جلوگیری از گسترش شایعات داشته باشد.
حق دانستن مردم، نباید به قیمت آسیب به خانوادهها تمام شود
این استاد دانشگاه درباره نحوه پوشش اخبار قتل توسط خبرنگاران نیز گفت: در پوشش پروندههای جنایی باید میان حق مردم برای دانستن و حفظ حریم خصوصی خانواده مقتول و متهم تعادل برقرار شود.
وی ادامه داد: انتشار تصاویر آزاردهنده، افشای غیرضروری هویت افراد و پرداختن تحریکآمیز به جزئیات خشونت، با اصول روزنامهنگاری مسئولانه سازگار نیست. رسانه باید اطلاعاتی را منتشر کند که برای آگاهی عمومی ضرورت دارد و از انتشار مطالبی که صرفاً جنبه هیجانی دارد پرهیز کند.
واشقانی فراهانی همچنین درباره آثار اجتماعی انتشار گسترده جزئیات خشونتآمیز قتلها، اظهار کرد: انتشار مکرر تصاویر و توصیفهای خشونتآمیز میتواند موجب افزایش اضطراب اجتماعی، عادیسازی خشونت و حتی آسیب روانی به مخاطبان شود. بهتر است رسانهها به جای تمرکز بر جنبههای شوکه کننده جرم، به علل وقوع، پیامدها و راهکارهای پیشگیری نیز بپردازند.
بخش مهمی از تحقیقات قتل برای افکار عمومی ناشناخته میماند
این جرمشناس با اشاره به اینکه بخش زیادی از فرآیند کشف قتل برای افکار عمومی ناشناخته میماند، گفت: آنچه مردم در نهایت میبینند، معمولاً دستگیری متهم و اعلام نتیجه تحقیقات است؛ در حالی که پشت این نتیجه، ساعتها کار تخصصی انجام میشود.
وی افزود: بررسیهای DNA، بازسازی صحنه قتل، تحلیل دادههای دیجیتال، بازبینی ساعتها تصاویر دوربینهای مداربسته و همکاری میان پلیس، کارشناسان پزشکی قانونی و مقام قضایی، بخشهایی از فرآیند کشف جرم هستند که کمتر دیده میشوند.
واشقانی فراهانی در پایان خاطرنشان کرد: رسانهها میتوانند با معرفی این فرآیند علمی و تخصصی، تصویری واقعیتر از کشف جرایم جنایی به افکار عمومی ارائه دهند و در عین حال، به افزایش آگاهی جامعه درباره پیشگیری از جرم و اهمیت همکاری مردم با نهادهای مسئول کمک کنند.