آریا جوان -
به گزارش خبرنگار مهر، ترجمه فقط جابهجایی واژهها از زبانی به زبان دیگر نیست؛ گاهی بخشی از یک فرهنگ، شیوهای از اندیشیدن و حتی ظرافتهای یک زبان، در مسیر ترجمه به زبان دیگری منتقل میشود. به همین دلیل، مترجم در طول سالها یکی از حلقههای مهم ارتباط میان زبانها و فرهنگها بوده است؛ نقشی که با گسترش ابزارهای هوش مصنوعی و ورود جدی آنها به فرایند ترجمه، بیش از گذشته در معرض پرسش قرار گرفته است. حالا این پرسش مطرح است که با وجود سرعت و توانایی روزافزون ماشینها، جایگاه مترجم انسانی چه خواهد بود و آیا میتوان مسئولیت ترجمه را به ابزارهای هوش مصنوعی سپرد؟
به مناسبت روز مترجم، با سعید پارسامهر، مدیر انتشارات پژوهشگاه فضای مجازی، درباره جایگاه مترجم انسانی در عصر هوش مصنوعی، میزان استفاده از ابزارهای جدید در فرایند ترجمه و نسبت ترجمه با پاسداری و تکامل زبان فارسی گفتوگو کردیم.
پارسامهر درباره نیاز به مترجم در شرایط پیشرفت هوش مصنوعی و ابزارهای ترجمه گفت: ترجمه قطعاً در حال تغییر است، اما به نظر من این تغییر به معنای حذف مترجم انسانی نیست. طبیعتاً باید از ظرفیت هوش مصنوعی در ترجمه استفاده کرد و مقاومت در برابر ابزارهای کمکی هم منطقی نیست. بعید است امروز مترجمی پیدا کنیم که به هیچ شکلی از ابزارهای هوش مصنوعی استفاده نکند. اما میزان اتکای مترجم به هوش مصنوعی باید مسئولانه و متناسب با متن باشد. اگر با یک متن عمومی، خبری یا ژورنالی مواجه باشیم که ظرافت ادبی، دقتهای فلسفی یا پیچیدگی فنی زیادی ندارد، طبیعتاً میشود بخش بیشتری از فرایند را به کمک هوش مصنوعی انجام داد.
او در ادامه گفت: هوش مصنوعی در متنهای عمومی سرعت و بهرهوری را بهتر میکند. اما حتی در این سطح هم از ویراستار انسانی بینیاز نیستیم. یک نفر باید متن را بخواند، آن را با متن اصلی تطبیق دهد، خطاها و ابهامها را اصلاح کند و مسئولیت متن نهایی را بپذیرد. این نکته بسیار مهم است. در تولید تصویر یا ویدئو با هوش مصنوعی، اصطلاحا زبالهها یا تفالههای هوش مصنوعی (AI slop) فراگیر شده که پر از ایرادهای منطقی، فیزیکی یا مونتاژ و رنگ و نور است ولی مخاطب پذیرفته که این هم یک نوع محتواست. در متن اما با مقولۀ زبان و تکامل زبان طرفیم که مهمتر از آن است که بشود در آن، با تفالههای هوش مصنوعی کنار آمد.
مدیر انتشارات پژوهشگاه فضای مجازی با اشاره به اینکه هوش مصنوعی بهعنوان استفاده از یک ابزار کمکی، این بیشتر به تجربۀ مترجم بستگی دارد ولی میشود گفت: هرچه از متن عمومی و ژورنالی فاصله بگیریم و به سمت متنهای تخصصی برویم، اهمیت حضور انسان بیشتر میشود. مثلاً در حوزۀ کاری ما که به مباحث سیاستگذاری، حقوق فناوری، اقتصاد، علوم اجتماعی و مانند این مربوط است، مترجم باید علاوه بر زبان، مفاهیم و ادبیات آن رشته را هم بشناسد.
پاراسامهر اشاره کرد: پیشتر، متن خروجی هوش مصنوعی حتی روان هم نبود اما کمکم متن روان را بهتر تولید میکند ولی یک ترجمۀ ظاهراً روان، لزوماً ترجمۀ دقیق و درستی نیست. اگر با یک اثر فلسفی یا ادبی مواجه باشیم، مسئله مهمتر میشود. چون در فلسفه درک و نسبت مفاهیم و موضع و نگرش فیلسوف بسیار ظریف و مهم است. در ادبیات هم خودِ زبان بخش مهمِ اثر است. انتخاب واژهها، آرایههای ادبی و سبک نویسنده هویت متن را میسازد. در ادبیات غیر از انتقال مفهوم، «حظ ادبی» هم در میان است و این هنوز مسئلهای انسانیست. بنابراین هرچه متن عمومیتر باشد، میتوان سهم بیشتری برای هوش مصنوعی در نظر گرفت و هرچه متن تخصصیتر یا از نظر ادبی ظریفتر باشد، نیاز به مترجم انسانی بیشتر میشود. اما مسئلۀ مسئولیت نهایی هنوز مطرح است.
او افزود: من میگویم هوش مصنوعی هنوز «مترجم مستقلی» نیست. ممکن است در بسیاری از موارد ترجمهای روان تحویل دهد اما هنوز هم باید متن را با مسئولیت و تأیید انسانی استفاده کرد. این را شاید با جایگاه جدید (یا اگر نگوییم جدید، با جایگاه پررنگتری) بهعنوان «ویراستار زبانی» تأمین کنیم. این نکته به ترجمه هم اختصاص ندارد و یک قاعدۀ عمومی در استفادۀ حرفهای از هوش مصنوعی است. حتی در برنامهنویسی که بهاصطلاح، به زبان ماشین نزدیکتر است و ابزارهای بسیار پیشرفتهای برای تولید کد با هوش مصنوعی وجود دارد، باز هم مسئلۀ مسئولیت انسانی از بین نرفته است. کسی باید کد تولیدشده را بررسی کند، بفهمد، آزمایش کند و مسئولیت استفاده از آن را بپذیرد.
مدیر انتشارات پژوهشگاه فضای مجازی گفت: برای من بهعنوان ناشر، این مسئله بسیار مهم است. ناشر همان کسی است که نباید نسبت به زبان فارسی بیتفاوت باشد. وقتی نام یک مترجم روی کتاب قرار میگیرد، آن نام نشانۀ این است که یک فرد متخصص و زباندان مسئولیت این انتقال از یک زبان به زبان دیگر را پذیرفته است. این مسئولیت به پاسداری از زبان مربوط است. هوش مصنوعی مسئولیتی در قبال زبان مقصد ندارد. این مسئله برای ما در زبان فارسی اهمیت دوچندانی دارد.
سعید پارسامهر گفت: از چند جنبه زبان فارسی ویژه است. یکی جایگاه زبان فارسی بهعنوان یک زبان کهن و پرظرفیت که نیاز به پاسداری دارد. یکی اینکه در متنهایی که ماشین با آن سروکار دارد و با آنها تمرین میکند، زبان فارسی به دلایل متعددی سهم قابلتوجهی ندارد. عامل سوم این است که ما در تولید مفاهیم و محصولات جدید و جهانی، هر روز سهم کمتری از گذشته داریم که این را کمی بیشتر توضیح میدهم.
پارسامهرسرعت نوآوری در زمان را در زمانه فعلی بسیار دانست و گفت: دائماً محصولات، خدمات، مفاهیم و پدیدههای جدید تولید میشوند و طبیعتاً اسامی و اصطلاحات جدید هم با سرعت زیادی وارد زبان فارسی میشوند. ما مدتهاست که مصرفکننده هستیم و وقتی با این نامها مواجه میشویم که برای ما در زمینه و بافتار (context) خودش کاربرد یافته است. این مسئله جدید نیست. ولی هم حجم این واژهها امروز بسیار زیاد است و هم ظرافت و دلسوزی فارسیزبانان گویی کمتر شده و تلاش چندانی برای معادلیابی نمیکنند.
او افزود: اگر در این فرایند، نقش متخصصان زبان و مترجمان متخصص را جدی نگیریم، ممکن است زبان فارسی به جای اینکه خودش برای این مفاهیم واژه و معادل مناسب بسازد، به جورچینی بدریخت از واژههای بیگانه تبدیل شود. اینجاست که به نظرم زبان فارسی باید دلسوزان و متولیانی از میان اهالی فرهنگ و زبان داشته باشد که تا جای ممکن امکانات و واژگان زبان فارسی را به مفاهیم جدید تطبیق دهند. مترجم متخصص یکی از مهمترین حلقههای این فرایند است. به همین دلیل، ترجمه را صرفاً انتقال متن نمیدانم. ترجمه مشارکت در نوسازی و تکامل زبان فارسی است.
مدیر بیان کرد: انتشارات پژوهشگاه فضای مجازیاز جنبۀ دیگری هم مترجم انسانی مهم است که مایلم به آن هم اشاره کنم. برای من بهعنوان ناشر، مترجم فقط کسی نیست که یک متن را از زبان انگلیسی به فارسی برمیگرداند. مترجم بخشی از شبکۀ انسانی من است که ازقضا در حوزۀ کاری من، یعنی سیاستپژوهی و سیاستگذاری، این جنبه بسیار مهم است.
او در پایان اشاره کرد: ما در این حوزه با مجموعهای از استادان، پژوهشگران، متخصصان، تصمیمگیران، نخبگان و اندیشمندان ارتباط داریم و تولید ادبیات فقط مسئلۀ متن نیست، مسئلۀ حضور و فعالیت این شبکه است. این شبکهای از انسانهاست و من، نه میخواهم و نه میتوانم آن را با ماشین جایگزین کنم. لذاست که مترجم هنوز جایگاه خود را دارد ولی هوش مصنوعی حتماً ابزار جذابیست که بهرهوری را مانند هر حوزۀ دیگری، در حوزۀ نشر هم بالا میبرد.