آریا جوان - احساس بی‌عدالتی شغلی در پرستاران خود را به سه شکل نشان می‌دهد: مهاجرت، تغییر شغل و ماندن در حرفه همراه با کاهش انگیزه. این روند برای نظام سلامت خطرناک است؛ زیرا تربیت یک پرستار سال‌ها زمان و هزینه می‌برد، اما از دست دادن او ممکن است در مدت کوتاهی اتفاق بیفتد.
جامعه پرستاری سال‌هاست درباره مشکلاتی صحبت می‌کند که دیگر برای مسئولان حوزه سلامت ناشناخته نیست؛ کمبود نیروی انسانی، شیفت‌های سنگین، اضافه‌کاری، فرسودگی شغلی، تأخیر در پرداخت مطالبات، اجرای ناقص تعرفه‌گذاری و مهم‌تر از همه، فاصله قابل توجه میان دریافتی پرستاران و برخی گروه‌های پزشکی.
در سال‌های گذشته بارها از پرستاران به‌عنوان ستون نظام درمان و یکی از گروه‌های اصلی خط مقدم سلامت یاد شده است. دوران کرونا نیز این تصویر را پررنگ‌تر کرد. با این حال، از نگاه فعالان صنفی، فاصله میان این ادبیات و واقعیت اقتصادی زندگی پرستاران روزبه‌روز بیشتر شده است.
اکنون مساله فقط این نیست که پرستار حقوق پایینی دریافت می‌کند؛ پرسش مهم‌تر این است که چرا میان درآمد پرستار و پزشک در یک نظام درمانی واحد، چنین شکافی ایجاد شده و این فاصله در کشورهای دیگر چه وضعیتی دارد؟
بخش مهمی از شکاف درآمدی میان پزشکان و پرستاران به نحوه توزیع کارانه و پرداخت‌های مبتنی بر عملکرد مربوط است
محمد شریفی‌مقدم، دبیرکل خانه پرستار، در سال‌های اخیر بارها درباره فاصله درآمدی میان پزشکان و پرستاران هشدار داده است. بر مبنای اظهارات و تحلیل‌های او، اختلاف دریافتی این دو گروه در ایران فقط به حقوق پایه محدود نمی‌شود؛ بخش مهمی از شکاف به نحوه توزیع کارانه، پرداخت‌های مبتنی بر عملکرد، تعرفه خدمات و سهم هر گروه از منابع مالی نظام سلامت مربوط است.
این تفاوت، به‌خصوص زمانی حساس‌تر می‌شود که بدانیم پرستار در بسیاری از بخش‌های بیمارستانی حضور مستمر و شبانه‌روزی دارد. پرستار باید در شیفت شب، تعطیلات، روزهای پرترافیک و شرایط بحرانی در کنار بیمار باشد؛ در حالی که مدل پرداخت لزوماً این میزان حضور و فشار کاری را به همان نسبت در درآمد او منعکس نمی‌کند.
اختلاف فقط «حقوق» نیست؛ مساله، مدل پرداخت است / اجرای قانون تعرفه‌گذاری هم این اختلاف فاحش را از بین نبرد
مهدی زارع، پرستار و فعال صنفی در این‌باره به تجارت‌نیوز می‌گوید: یکی از مهم‌ترین انتقادهای جامعه پرستاری این است که نظام پرداخت در بخش درمان، ارزش اقتصادی خدمات مختلف را به شکل متوازن محاسبه نمی‌کند. مساله فقط پایین بودن حقوق نیست؛ تفاوت در نظام پرداخت باعث شده پرستار احساس کند ارزش کارش در ساختار سلامت دیده نمی‌شود
او می‌افزاید: قانون تعرفه‌گذاری خدمات پرستاری نیز پس از سال‌ها پیگیری به مرحله اجرا رسید، اما اجرای آن نتوانسته فاصله موجود را به شکل معناداری کاهش دهد. از سوی دیگر، گزارش‌های مربوط به درآمد پرستاران در سال ۱۴۰۵ نیز نشان می‌دهد رقم دریافتی به‌شدت به سابقه، نوع استخدام، محل خدمت، اضافه‌کاری و مزایا وابسته است.
این فعال صنفی تاکید می‌کند: اما در مورد پزشکان، به‌ویژه پزشکان متخصص و اعضای هیأت علمی، درآمد صرفاً از حقوق پایه تشکیل نمی‌شود و کارانه و پرداخت‌های ناشی از خدمات پزشکی می‌تواند رقم نهایی را به شکل قابل توجهی افزایش دهد.
چنین شکافی فقط به کمبود درآمد ختم نمی‌شود بلکه احساس بی‌عدالتی شغلی ایجاد می‌کند
مهدی زارع با بیان این مطلب که مشکل اصلی جامعه پرستاری ایران را نمی‌توان تنها با افزایش چند درصدی حقوق حل کرد، می‌گوید: پرستاری شغلی است که فرسودگی جسمی و روانی بالایی دارد. شیفت‌های شب، کمبود نیرو، افزایش تعداد بیماران، مسئولیت سنگین در برابر جان بیمار و اضافه‌کاری، هزینه‌های پنهانی هستند که در فیش حقوقی دیده نمی‌شوند.
او می‌افزاید: به همین دلیل، وقتی پرستار می‌بیند با وجود سال‌ها سابقه و تحصیلات دانشگاهی، دریافتی او فاصله زیادی با برخی گروه‌های دیگر در نظام سلامت دارد، مساله فقط «کمبود درآمد» نیست؛ احساس بی‌عدالتی شغلی شکل می‌گیرد.
این فعال صنفی تاکید می‌کند: این احساس بی‌عدالتی در نهایت خود را در سه شکل نشان می‌دهد: مهاجرت، تغییر شغل و ماندن در حرفه همراه با کاهش انگیزه. این روند برای نظام سلامت خطرناک است؛ زیرا تربیت یک پرستار سال‌ها زمان و هزینه می‌برد، اما از دست دادن او ممکن است در مدت کوتاهی اتفاق بیفتد.
افزایش ظرفیت تربیت پرستار به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کند
مهاجرت پرستاران اگرچه همچنان ادامه دارد، اما تنها شکل خروج از حرفه نیست. بخشی از پرستاران به دلیل فشار کاری و درآمد نامتناسب، به سمت مشاغل دیگر می‌روند و حتی برخی نیروهایی که سال‌ها سابقه دارند، ادامه فعالیت در بیمارستان را از نظر اقتصادی و روانی توجیه‌پذیر نمی‌دانند.
در چنین شرایطی، افزایش ظرفیت تربیت پرستار به‌تنهایی مشکل را حل نمی‌کند. اگر نیروی تازه‌وارد نیز پس از چند سال با همان شرایط مواجه شود، چرخه کمبود نیرو دوباره تکرار خواهد شد.
جامعه پرستاری اکنون بیش از آنکه به وعده‌های جدید نیاز داشته باشد، به تغییر در سازوکار پرداخت نیاز دارد؛ تغییری که در آن تعرفه‌گذاری خدمات پرستاری، اضافه‌کاری، کارانه، سختی کار و سابقه خدمت واقعاً در درآمد نهایی دیده شود.
نگاهی به وضعیت پرستاران در کشورهای دیگر
مساله مهم برای پرستاران در ایران این است که فاصله دریافتی آنها با پزشکان هیچ‌گاه مشخص نبوده است. در واقع این فاصله گاهی به قدری زیاد است که مسوولان ترجیح می‌دهند هیچ آمار خاصی در این مورد ارائه نکنند در حالی که در اکثر کشورهای دنیا درصدی که پزشکان بیش از پرستاران دریافت می‌کنند مشخص است و در آمارها به طور واضح ذکر می‌شود.
ترکیه؛ فاصله وجود دارد، اما قابل اندازه‌گیری‌تر است
بر اساس برآوردهای سال ۲۰۲۵، متوسط درآمد ناخالص سالانه یک پرستار در ترکیه حدود ۶۴۹ هزار لیر، معادل حدود ۵۴ هزار لیر در ماه بوده است. در همین برآورد، متوسط درآمد سالانه پزشکان حدود یک میلیون و ۴۹۷ هزار لیر، یعنی نزدیک به ۱۲۵ هزار لیر در ماه اعلام شده است. بنابراین درآمد متوسط پزشک در این برآورد حدود ۲.۳ برابر پرستار است.
امارات؛ درآمد بالاتر، فاصله همچنان قابل توجه
در امارات نیز اختلاف درآمد میان پزشک و پرستار وجود دارد. برآوردهای سال ۲۰۲۵ متوسط درآمد ناخالص سالانه پرستاران را حدود ۱۹۳ هزار و ۵۰۰ درهم، یعنی ماهانه حدود ۱۶ هزار درهم، اعلام می‌کند. برای پزشکان این رقم حدود ۴۴۶ هزار و ۶۰۰ درهم در سال یا نزدیک به ۳۷ هزار درهم در ماه است. به این ترتیب، در این برآورد درآمد متوسط پزشک حدود ۲.۳ برابر پرستار است.
آلمان؛ پرداخت تابع تخصص است
در آلمان نیز پزشکان درآمد بیشتری از پرستاران دارند، اما فاصله درآمدی با نظام‌های مشخص تعرفه و قراردادهای کاری تنظیم می‌شود. بر اساس داده‌های رسمی آژانس فدرال کار آلمان، میانه دستمزد ناخالص ماهانه پرستاران حوزه مراقبت‌های سلامت و بیمارستانی حدود ۴ هزار و ۳۲۹ یورو است. در مقابل، میانه درآمد ناخالص ماهانه پزشکان در داده‌های همین نهاد حدود ۷ هزار و ۴۵۰ یورو گزارش شده است. بنابراین نسبت درآمد میانه پزشک به پرستار در این مقایسه حدود ۱.۷ برابر است.
انگلستان؛ پزشک درآمد بیشتری دارد، اما پرستاری هم نظام پرداخت مشخص دارد
در انگلستان نیز فاصله درآمدی میان پزشک و پرستار وجود دارد. بر اساس داده‌های سال منتهی به ژوئن ۲۰۲۵، متوسط حقوق پایه سالانه کارکنان تمام‌وقت پزشکی حدود ۸۷ هزار و ۷۰۱ پوند و متوسط حقوق پایه پرستاران حدود ۴۱ هزار و ۴۳۱ پوند بوده است؛ یعنی حقوق پایه پزشکان به‌طور متوسط حدود ۲.۱ برابر پرستاران بوده است.
در نظام NHS، حقوق پرستاران بر اساس «باند» شغلی تعیین می‌شود. در سال ۲۰۲۵/۲۶، حقوق پایه پرستار در Band 5 از حدود ۳۱ هزار پوند آغاز می‌شود و با افزایش تجربه می‌تواند به حدود ۳۷ هزار و ۸۰۰ پوند برسد؛ در سطوح بالاتر نیز رقم افزایش پیدا می‌کند.
برای پزشکان نیز نظام پرداخت بر اساس سطح شغلی، تخصص و تجربه تعریف شده است و پزشکان متخصص و مشاور درآمد بسیار بالاتری دارند. برای نمونه، حقوق پایه سالانه پزشکان مشاور در انگلستان از آوریل ۲۰۲۵ حدود ۱۰۹ هزار تا ۱۴۵ هزار پوند اعلام شده است.