آریا جوان -
به گزارش خبرنگار مهر، کتاب «زن و جنسیت در پیش از تاریخ» تألیف مشترک سمانه نظیف و حامد وحدتی‌نسب، پژوهشی بین‌رشته‌ای در پیوند میان باستانشناسی، انسان‌شناسی و مطالعات جنسیت است که به بررسی انتقادی زیست و پایگاه اجتماعی زنان در جوامع کهنِ پیش از اختراع خط اختصاص دارد. این اثر می‌کوشد با به چالش کشیدن کلان‌روایت‌های غالب و مردمحور باستانشناسی، کارکرد زنان را از حصار کلیشه‌های مدرنی چون «مردِ شکارچی و زنِ خانه‌نشین» رها کند و واقعیت تاریخی آنان را بر پایه شواهد عینی واکاود.
پرسش بنیادین؛ زنان در کجای زیست نخستین ایستاده‌اند؟
پرسش محوری پژوهشگران در این کتاب متوجه گستره واقعی کنشگری زنان در دوره‌های شکارگر–گردآورنده، آغاز کشاورزی و سپیده‌دم تمدن‌هاست. نویسندگان این فرض سنتی را که زن پیشاتاریخی را صرفاً در پیوند با نقش‌های زیستی «مادر» یا «همسر» تعریف می‌کرد، با اتکا به داده‌های باستان‌شناختی به چالش می‌کشند. بر این مبنا، استدلال میشود که بخش عمده‌ای از تصورات پذیرفته‌شده درباره فرودستی یا انفعال زنان، بازتاب فرافکنی پیش‌فرض‌های مردسالارانه سده‌های اخیر به دوره‌های باستانی است، نه بازنمایی اصیل شواهد مادی.
محورهای پنج‌گانه تحلیل باستان‌شناختی
این اثر بر پنج محور اصلی متمرکز است:
تقسیم کار جنسیتی: نقد نگاه ذات‌انگارانه به مرز کارهای زنانه و مردانه و اثبات اینکه تفکیک وظایف، تابعی از الگوهای اقتصادی و ساخت‌های اجتماعی بوده است، نه یک جبر زیستی و طبیعی.
بازنگری در الگوهای معیشت: تدقیق شواهد ناظر بر حضور مستقیم و مؤثر زنان در چرخه گردآوری منابع، ساخت ابزار و حتی شرکت در فرایند شکار.
روایتهای قدرت و مادرسالاری: دوری از دوقطبی‌سازی‌های ساده‌انگارانه درباره مادرسالاری و تأکید بر تکثر ساختارهای اجتماعی در جوامع آغازین.
فرهنگ مادی و آیین‌های تدفین: تحلیل نشانه‌شناختی گورها، هدایای تدفینی و تندیسک‌های زنانه برای بازسازی منزلت نمادین و طبقاتی زنان.
تبارشناسی نابرابری: ردگیری پیشینه‌های تاریخی و فرآیندهای شکل‌گیری تبعیض‌های جنسیتی و زن‌ستیزی در بستر تحولات زیستی و اقتصادی.
تلفیق نظریه و ماده در غیاب اسناد مکتوب
«زن و جنسیت در پیش از تاریخ» اثری تفسیری–نظری است که شواهد مادی باستانشناسی را در پیوند با قوم‌نگاری و رهیافت‌های انتقادی بازخوانی میکند. از آنجا که پژوهش در دوران پیشاتاریخ به دلیل نبود اسناد مکتوب همواره با محدودیت و عدم قطعیت‌های روش‌شناختی روبه‌روست، نویسندگان با رویکردی محتاطانه تلاش کرده‌اند به جای داده‌نگاری صِرف، معانی اجتماعی پدیده‌ها را در بستری از مناسبات قدرت و هویت بازنمایی کنند و زنان را در مقام کنشگران مؤثر تکوین تمدن بشری بنشانند.
این کتاب با مقدمه دیان بولگر، پژوهشگر باستان شناسی دانشگاه ادینبورگ منتشر شده است، او در ژوئن ۲۰۲۳ نوشته است:
«خوانندگانی که با پژوهشهای باستانشناسی جنسیت آشنایی ندارند، بدون شک تعجب میکنند که چگونه باستان شناسان پیش از تاریخ می‌توانند هویت نقش و جایگاه مردان و زنان در جوامع گذشته دور را بدون وجود اسناد مکتوب تفسیر کنند. در حالی که برخی استدلال میکنند که فقدان منابع مکتوب به شدت توانایی ما برای درک گذشته را مختل می کند برخی دیگر بر این نظر هستند که در غیاب منابع نوشتاری، محدودیتها یا تحریفهای کمتری بر شواهد تحمیل میشود. به ویژه که نوشتن در جوامع کهن در انحصار گروههای نخبه بوده و توجه بسیار ناچیزی به زندگی اکثریت مردم که بیسواد بودند، می‌شده است. در هر صورت فقدان یا وجود محدود منابع مکتوب، باستان شناسان را وادار میکند تا هنگام تلاش برای استنباط دربارۀ جنسیت در گذشته، شواهد فرهنگ مادی را در نظر بگیرند.
تمرکز بر جنسیت در باستان شناسی پیش از تاریخ نیز برای نشان دادن بی ثباتی جنس و جنسیت در نخستین دوره های حضور انسان در سیاره ما مهم است؛ بنابراین سیالیت جنسیتی به هنجار تبدیل میشود تا یک استثنا؛ دیدگاهی که به شدت با گونه شناسی های جنسیتی سفت و سخت تر که مشخصۀ بسیاری از دنیای مدرن صنعتی است، در تضاد است. با اذعان به تنوع زمانی و مکانی جنسیت در اعماق زمان، میتوانیم استدلالهای قدرتمندی را فرموله کنیم که با بسیاری از روایتهای مرد محور کنونی مغایرت دارد. با انتشار این کتاب مهم که نخستین کتاب در نوع خود که به زبان فارسی نوشته شده است، نظریه جنسیت و فمینیسم به درستی وارد رشتۀ باستان شناسی پیش از تاریخ در ایران خواهد شد. من مطمئن هستم که این کتاب به عنوان یک کاتالیزور برای پژوهشهای جدید عمل خواهد کرد و باستان شناسی جنسیتی در دهه های آینده در ایران به توسعه و شکوفایی ادامه خواهد داد.»
کتاب زن و جنسیت در پیش از تاریخ، نوشته سمانه نظیف و حامد وحدتی‌نسب در ۳۵۶ صفحه توسط انتشارات ندای تاریخ منتشر و بارها تجدید چاپ شده است.