آریا جوان -
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها، حمیدرضا عبدالمنافی: پاییز شده و سرمایی که از دامنه کوهستان به خانه‌های روستایی می‌رسد، اهالی را به آماده‌کردن خوراکی‌های سنتی برای روزهای سرد سال ترغیب می‌کند.
آرد داخل تابه با کره حیوانی روی حرارت آرام‌آرام تفت داده می‌شود؛ عطر کره محلی با بوی آرد گرم‌شده درهم می‌آمیزد و پس از اضافه‌شدن شکر، مخلوطی یکدست شکل می‌گیرد. ترکیب آماده‌شده پس از خنک‌شدن، بافتی شبیه حلوای خشک پیدا می‌کند؛ شیرینی محلی «زیلا» که با چند ماده ساده تهیه می‌شود و طعم آن یادآور شیوه زندگی و خوراک سنتی مردمان این منطقه است.
در همان حال، پودر توت و گردو نیز در ظرفی با یکدیگر مخلوط می‌شوند. دانه‌های ریز و شیرین توت در کنار مغز آسیاب‌شده گردو، با فشار دست به هم می‌چسبند و پس از قالب‌گیری، خوراکی محلی دیگری به نام «آرتو و مغز» آماده می‌شود؛ ترکیبی از محصولات باغی که در میان خوراکی‌های سنتی جای دارد. این دو خوراکی با مواد اولیه‌ای ساده تهیه می‌شوند، اما پشت هرکدام بخشی از خاطرات، ذائقه و شیوه معیشت مردمانی قرار دارد که هنوز طعم محصولات بومی را در زندگی روزمره خود حفظ کرده‌اند.
این طعم‌ها و روایت‌ها متعلق به منطقه‌ای در نزدیکی کرج است؛ جایی که باغ‌های میوه، عسل طبیعی، محصولات کوهی و آیین‌های قدیمی همچنان بخشی از زندگی ساکنان آن را تشکیل می‌دهند.
روستای کندر، با وجود نزدیکی به مرکز استان البرز، ظرفیت‌هایی دارد که شناخت آن تنها با تماشای طبیعت و جاذبه‌های گردشگری کامل نمی‌شود؛ برای شناخت این منطقه باید پای صحبت اهالی نشست و از باغ‌ها، خوراکی‌ها، مشاغل و رسم‌هایی گفت که هویت محلی آن را ساخته‌اند.
کندر؛ جایی میان باغ‌های میوه و کوهستان
برای رسیدن به این روستا، پس از عبور از پل بیلقان باید وارد مسیر فرعی سمت راست شد و حدود هفت کیلومتر در جاده پیش رفت. با نزدیک‌شدن به ارتفاعات، چشم‌انداز روستا و باغ‌های اطراف نمایان می‌شود؛ قنات‌ها، آبشارها، پوشش گیاهی کوهستانی و زمین‌های کشاورزی، سیمای طبیعی منطقه را شکل داده‌اند.
اینجا طبیعت فقط منظره‌ای برای تماشا نیست؛ بخشی از زندگی و معیشت مردمانی است که سال‌ها با باغداری، زنبورداری و استفاده از محصولات کوهستانی روزگار گذرانده‌اند.
آرزو پهلوانی، از اهالی روستای کندر در گفتگو با خبرنگار مهر درباره موقعیت جغرافیایی این منطقه می‌گوید: «پس از پل بیلقان، نخستین روستا در سمت راست مسیر، کندر است که با ورود به جاده فرعی و طی حدود هفت کیلومتر، به منطقه‌ای خوش‌آب‌وهوا می‌رسیم. از ارتفاعات این منطقه، روستا زیر پای شما قرار می‌گیرد و طبیعت آن به‌خوبی دیده می‌شود.»
از انگور و گیلاس تا محصولات کوهی و عسل بهاره
باغ‌های میوه از مهم‌ترین جلوه‌های زندگی تولیدی در کندر هستند. انگور و گلابی در کنار گیلاس، آلبالو، توت و گردو، بخشی از محصولات کشاورزی این روستا را تشکیل می‌دهند. تنوع گیلاس‌های منطقه نیز قابل توجه است؛ گیلاس تک‌دانه و گیلاس صورتی از جمله محصولاتی هستند که میان اهالی به شهرت رسیده‌اند و آلبالوهای محلی و رسمی نیز در باغ‌ها تولید می‌شوند.
پهلوانی درباره محصولات باغی منطقه توضیح می‌دهد: انگور و گلابی کندر از محصولات شناخته‌شده این منطقه هستند. گیلاس تک‌دانه و گیلاس صورتی نیز از محصولات معروف روستاست و در کنار آن‌ها آلبالو، توت و گردو تولید می‌شود.
ظرفیت طبیعی منطقه به باغ‌ها محدود نمی‌شود. ارتفاعات اطراف روستا محل رویش انواع گیاهان خودرو و خوراکی‌های کوهی است.
کوهی به نام «لیز» در این محدوده وجود دارد که به گفته اهالی، سبزی‌هایی مانند سیرک و والکه یا والک در آن می‌روید. قارچ کوهی نیز از دیگر محصولات طبیعی منطقه است که مردم محلی آن را «گوبلک» می‌نامند. این محصولات در کنار میوه‌های باغی، بخشی از تنوع خوراکی و طبیعی منطقه را شکل می‌دهند.
دامداری نیز زمانی سهم بیشتری در اقتصاد خانوارهای روستا داشت، اما اکنون فعالیت آن نسبت به گذشته کم‌رنگ‌تر شده است. در مقابل، زنبورداری همچنان از مشاغل فعال کندر به شمار می‌رود و برخی خانواده‌ها در این حوزه فعالیت دارند.
پهلوانی که خانواده‌اش نیز از زنبورداران منطقه هستند، درباره تولیدات این بخش می‌گوید: «ما در کندر عسل بهاره تولید می‌کنیم و علاوه بر عسل، محصولاتی مانند گرده گل و ژل رویال نیز از فعالیت زنبورداری به دست می‌آید.»
فعالیت زنبورداران به روستا محدود نمی‌ماند. جابه‌جایی کندوها برای استفاده از شهد گل‌ها و پوشش گیاهی مناطق مختلف، بخشی از شیوه تولید عسل است.
پهلوانی در این باره می‌گوید: «زنبورها را به مناطقی مانند بوئین‌زهرا و علی‌پیچک می‌بریم و در برخی مواقع نیز برای تولید عسل کنار و عسل گشنیز، کندوها را به سمت بوشهر منتقل می‌کنیم.»
زیلا، لواشک و قالیبافی؛ ردپای مشاغل خانگی
در کنار باغداری و زنبورداری، فرآوری محصولات کشاورزی در خانه‌ها نیز بخشی از فعالیت اقتصادی خانواده‌های روستاست. خشک‌کردن آلو و آلبالو و تهیه لواشک، از جمله کارهایی است که زنان منطقه انجام می‌دهند. میوه‌هایی که در فصل برداشت از باغ‌ها جمع‌آوری می‌شوند، بخشی به‌صورت تازه مصرف و بخشی دیگر به فرآورده‌های خانگی تبدیل می‌شوند؛ روشی که به استفاده بیشتر از محصولات باغی کمک می‌کند.
قالیبافی نیز از مشاغل سنتی زنان کندر بوده است؛ هنری که به گفته پهلوانی، مانند برخی دیگر از فعالیت‌های قدیمی روستا نسبت به گذشته رونق کمتری دارد. کاهش فعالیت دامداری و کم‌رنگ‌شدن قالیبافی، در کنار استمرار فرآوری خانگی محصولات، تصویری از تغییر تدریجی شیوه‌های معیشت در این منطقه ارائه می‌دهد.
زیلا نیز در همین پیوند میان تولیدات محلی و خوراک سنتی معنا پیدا می‌کند. استفاده از کره حیوانی در تهیه این شیرینی، یادآور زمانی است که دامداری رونق بیشتری داشت و خانواده‌ها بخشی از نیازهای لبنی خود را در خانه تأمین می‌کردند.
پهلوانی درباره شیوه تهیه کره و استفاده از آن می‌گوید: «در گذشته خانواده‌ها از فرآورده‌های لبنی و کره محلی خودشان استفاده می‌کردند. کره را آب می‌کردند و روغن آن را از بخش جامد باقی‌مانده جدا می‌کردند؛ بخشی از این فرآورده‌ها نیز در تهیه خوراکی‌های سنتی کاربرد داشت.»
این بانوی کندری همچنین به تولید برخی محصولات باغی بدون استفاده مستقیم از سموم اشاره می‌کند؛ موضوعی که البته برای اطلاق عنوان ارگانیک به محصولات، نیازمند بررسی شیوه تولید و تأیید رعایت استانداردهای مربوط است.
شب سیزدهم کندر؛ رسمی که از دل یک خاطره شکل گرفت
در میان روایت‌های فرهنگی اهالی، رسمی وجود دارد که ۱۳ شب پس از شب یلدا برگزار می‌شود و مردم از آن با عنوان شب چله کندر یاد می‌کنند.
پیشینه این مراسم، بنا بر روایت پهلوانی، این اهالی قدیمی کندر، به اتفاقی در زمستان‌های گذشته بازمی‌گردد؛ زمانی که بزرگ‌ترهای روستا برای خرید از منطقه خارج شده بودند، اما بارش سنگین برف و بسته‌شدن جاده، بازگشت آنان را به تأخیر انداخت.
خوراکی‌های محلی نیز در این مراسم جایگاه دارند. توت و گردو از جمله محصولاتی هستند که در کنار آرتو و مغز مصرف می‌شوند؛ خوراکی‌ای که از ترکیب پودر این دو محصول و قالب‌گیری آن به دست می‌آید. پیوند این خوراکی با محصولات باغی منطقه، نشان می‌دهد سنت غذایی مردم تا چه اندازه از داشته‌های طبیعی و کشاورزی اطرافشان تأثیر گرفته است.
در کنار این مراسم، برخی آیین‌های مربوط به سوگواری نیز همچنان در میان خانواده‌ها برگزار می‌شود.
پهلوانی درباره استمرار این سنت‌ها می‌گوید: «هنوز طبق معمول، مراسم سه شبانه‌روز برگزار می‌شود و مراسم ختم هم مثل قدیم، شب غریب و شب سوم و شب هفتم و چهلم پابرجاست.»
کندر؛ فراتر از یک مقصد گردشگری در نزدیکی کرج
طبیعت کوهستانی، قنات‌ها، آبشارها و باغ‌های میوه، تنها بخشی از ظرفیت‌های گردشگری کندر هستند. باغ لاله‌های منطقه نیز از جاذبه‌هایی است که در معرفی این روستا مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، تقلیل هویت کندر به یک مقصد تفریحی، بخش مهمی از واقعیت زندگی در آن را نادیده می‌گیرد؛ واقعیتی که با تولید محصولات باغی، فعالیت زنبورداران، مهارت‌های خانگی زنان و استمرار آیین‌های محلی شکل گرفته است.
گردشگری روستایی زمانی می‌تواند به فرصت اقتصادی پایدار تبدیل شود که ارتباط میان حضور بازدیدکنندگان و معیشت ساکنان نیز مورد توجه قرار گیرد. معرفی عسل بهاره، فرآورده‌های خانگی، شیرینی زیلا، آرتو و مغز و محصولات باغی می‌تواند در کنار جاذبه‌های طبیعی، زمینه شناخت بیشتر تولیدات بومی را فراهم کند. در مقابل، کم‌رنگ‌شدن دامداری و قالیبافی نشان می‌دهد حفظ مشاغل سنتی نیز به توجه و حمایت نیاز دارد.
پهلوانی با تأکید بر ظرفیت‌های طبیعی و سبک زندگی روستایی، کندر را منطقه‌ای بکر و خوش‌آب‌وهوا توصیف می‌کند و می‌گوید: «بسیاری از مردم برای تفریح به نقاط مختلف اطراف کرج می‌روند، اما من خودم حتی اگر صد سال دیگر هم بگذرد، دوست دارم در کندر زندگی کنم؛ چون این روستا طبیعتی زیبا و فضایی دارد که برای من ارزشمند است.»
کندر برای گردشگران شاید فرصتی برای فاصله‌گرفتن از شلوغی شهر باشد، اما برای ساکنانش خانه‌ای است که باغ‌های انگور و گیلاس، عسل بهاره، شیرینی زیلا، خوراکی آرتو و مغز در آن به هم پیوند خورده‌اند. ارزش این روستا فقط در زیبایی طبیعتش خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از هویت بومی البرز در همین شیوه زندگی، تولید و سنت‌هایی جریان دارد که حفظ آن‌ها به اندازه معرفی جاذبه‌های گردشگری اهمیت دارد.
دهیار کندر: توسعه گردشگری باید با حفظ هویت فرهنگی روستا همراه باشد
بهنام پهلوانی، دهیار روستای کندر در گفتگو با خبرگزاری مهر ، با تأکید بر ضرورت ایجاد توازن میان توسعه گردشگری، رونق اقتصادی و حفظ هویت فرهنگی روستا می‌گوید: نگاه ما به آینده کندر، نگاهی جامع به همه ظرفیت‌های این روستاست. کندر از طبیعت زیبا، باغ‌های پربار، پیشینه تاریخی و فرهنگی، محصولات کشاورزی، خوراکی‌های بومی، صنایع‌دستی و آیین‌های ارزشمند محلی برخوردار است و هر یک از این ظرفیت‌ها می‌تواند سهمی در رونق اقتصادی و توسعه پایدار روستا داشته باشد.
وی در ادامه گفت: اعتقاد دارم گردشگری باید به فرصتی برای معرفی این داشته‌ها و ایجاد درآمد برای خانواده‌های روستایی، تولیدکنندگان، باغداران، زنبورداران، هنرمندان و فعالان صنایع‌دستی تبدیل شود.
پهلوانی همچنین خاطرنشان کرد: در کنار این ظرفیت‌ها، نباید فراموش کنیم که کندر پیش از آنکه یک مقصد گردشگری باشد، خانه و محل زندگی مردمانی با فرهنگ، اعتقادات و باورهای ریشه‌دار است. اهالی این روستا عمدتاً متدین و پایبند به ارزش‌های دینی و اخلاقی هستند و حفظ این ارزش‌ها و رعایت شئونات اسلامی و فرهنگی، از موضوعات مهم در زندگی اجتماعی مردم به شمار می‌رود. بنابراین باور داریم توسعه گردشگری باید با احترام متقابل میان میزبان و مهمان و با در نظر گرفتن فرهنگ و هویت جامعه محلی همراه باشد.
این مسئول روستای کندر افزود: از سوی دیگر، استقبال از گردشگر زمانی نتیجه مطلوبی خواهد داشت که زیرساخت‌های لازم، امکانات خدماتی، مدیریت پسماند، ساماندهی فضاهای عمومی، ترافیک و ظرفیت پذیرش روستا نیز متناسب با میزان حضور گردشگران مورد توجه قرار گیرد. توسعه گردشگری نباید آرامش و کیفیت زندگی ساکنان را تحت تأثیر قرار دهد؛ همان‌طور که حفظ ارزش‌های بومی نیز نباید مانع بهره‌گیری درست و اصولی از فرصت‌های گردشگری و اقتصادی شود.
دهیار این روستای گردشگرپذیر همچنین گفت: ما معتقدیم می‌توان کندر را به الگویی از گردشگری مسئولانه و روستامحور تبدیل کرد؛ گردشگری‌ای که در آن طبیعت حفظ شود، تولیدات محلی و صنایع‌دستی فرصت عرضه و معرفی پیدا کنند، جوانان و زنان روستا در فعالیت‌های اقتصادی نقش بیشتری داشته باشند و در عین حال، فرهنگ، اعتقادات دینی، آداب و رسوم و سبک زندگی مردم مورد احترام قرار گیرد.
پهلوانی در نهایت، توسعه واقعی کندر را در ایجاد تعادل میان آبادانی، رونق اقتصادی، حفظ محیط‌زیست و صیانت از هویت فرهنگی و دینی مردم می‌دانیم. کندر باید هم برای گردشگران مقصدی جذاب و خاطره‌انگیز باشد و هم برای ساکنانش محیطی آرام، اصیل و شایسته زندگی باقی بماند.