آریا جوان -
خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها - کوروش دیباج: کبوترخانه‌های اصفهان، فراتر از برج‌هایی خشتی برای نگهداری پرندگان، بازمانده نظامی از دانش معماری، مدیریت منابع طبیعی و اقتصاد کشاورزی در فلات مرکزی ایران هستند؛ سازه‌هایی که با طراحی متناسب با اقلیم، استفاده از مصالح بومی و تبدیل فضولات پرندگان به نهاده کشاورزی، نمونه‌ای از پیوند هوشمندانه معماری با نیازهای معیشتی جوامع گذشته را به نمایش می‌گذارند.
اعلام ظرفیت این مجموعه برای ثبت جهانی از سوی مدیرکل دفتر ثبت آثار کشور، بار دیگر ضرورت شناسایی، مستندسازی و حفاظت از این میراث کمترشناخته‌شده را مطرح کرده است.
علیرضا ایزدی، مدیرکل دفتر ثبت، حفظ و احیای میراث‌فرهنگی کشور، در نشست شورای عالی ثبت و حریم آثار غیرمنقول استان اصفهان در شهرستان فلاورجان، کبوترخانه‌های این استان را از ظرفیت‌های ارزشمند میراثی دانست که باید با تدوین پرونده‌ای جامع زمینه معرفی جهانی آن‌ها فراهم شود.
وی با تأکید بر اهمیت توجه به ویژگی‌های اقلیمی، تاریخی و فرهنگی آثار، مستندسازی و تکمیل پرونده‌های ثبتی را از الزامات حفاظت و معرفی میراث فرهنگی عنوان و بر ضرورت همکاری دستگاه‌های اجرایی، مدیریت شهری و بخش اقتصادی برای تأمین منابع مورد نیاز حفاظت از آثار تاریخی تأکید کرد.
اظهارات ایزدی درباره قابلیت جهانی‌شدن کبوترخانه‌های اصفهان، موضوعی را پیش روی پژوهشگران و متولیان میراث فرهنگی قرار می‌دهد که پاسخ به آن نیازمند بررسی هم‌زمان معماری، تاریخ اقتصادی، فناوری بومی و وضعیت حفاظتی این سازه‌هاست؛ اینکه چه ویژگی‌هایی کبوترخانه‌های اصفهان را از نمونه‌های مشابه متمایز می‌کند و آیا شواهد موجود برای اثبات ارزش برجسته جهانی آن‌ها کفایت دارد؟
کبوترخانه؛ فناوری بومی در خدمت اقتصاد کشاورزی
آرمان فرهمند، معمار، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره جایگاه کبوترخانه‌ها در تاریخ معماری ایران اظهار کرد: برای شناخت کبوترخانه‌ها باید از نگاه صرفاً کالبدی به این سازه‌ها فاصله گرفت. این بناها در پاسخ به یک نیاز اقتصادی مشخص شکل گرفته‌اند و معماری آن‌ها حاصل شناخت محیط، رفتار پرندگان، ویژگی مصالح و ضرورت بهره‌برداری از یک منبع طبیعی بوده است. بنابراین ارزش کبوترخانه را نمی‌توان تنها با ارتفاع برج، شکل ظاهری یا تزئینات آن سنجید.
وی افزود: در طراحی این سازه‌ها، سازمان‌دهی فضای داخلی اهمیت ویژه‌ای داشته است. لانه‌های متعدد در بدنه داخلی برج‌ها تعبیه می‌شدند تا امکان استقرار پرندگان فراهم شود. شکل و ابعاد لانه‌ها، نحوه دسترسی پرندگان، محل ورود نور و جریان هوا و همچنین امکان جمع‌آوری فضولات، اجزای مرتبط با عملکرد کلی بنا بودند. این ویژگی‌ها نشان می‌دهد که طراحی کبوترخانه بر اساس مجموعه‌ای از ملاحظات عملی و تجربی انجام می‌شده است.
این معمار با اشاره به نقش مصالح بومی در شکل‌گیری معماری کبوترخانه‌ها بیان کرد: استفاده از خشت و گل در بسیاری از نمونه‌ها، ارتباط مستقیم این سازه‌ها با منابع ساختمانی در دسترس منطقه را نشان می‌دهد. خشت به دلیل قابلیت تولید محلی، هزینه نسبتاً پایین و ویژگی‌های حرارتی، در معماری مناطق گرم و خشک کاربرد گسترده‌ای داشته است. با این حال، همین مصالح در برابر رطوبت و فرسایش آسیب‌پذیر هستند و نگهداری مستمر برای بقای چنین بناهایی ضرورت دارد.
فرهمند ادامه داد: یکی از موضوعاتی که در بررسی علمی کبوترخانه‌ها باید مورد توجه قرار گیرد، تفاوت گونه‌های معماری در مناطق مختلف است. نمی‌توان تمام برج‌های کبوتر را از نظر فرم، ساختار و جزئیات فنی یکسان دانست. تهیه نقشه‌های دقیق، برداشت معماری، بررسی تناسبات، شناخت شیوه ساخت و مطالعه تغییرات کالبدی بناها می‌تواند به شناسایی ویژگی‌های مشترک و تفاوت‌های منطقه‌ای کمک کند. چنین مستنداتی برای تدوین پرونده‌ای که قرار است در سطح بین‌المللی ارزیابی شود، اهمیت اساسی دارد.
کشاورزی سنتی و چرخه بازگشت مواد طبیعی
سهراب نیک‌پی، پژوهشگرتاریخ کشاورزی و اقتصاد روستایی نیز در گفتگو با خبرنگار مهر درباره کارکرد اقتصادی کبوترخانه‌ها اظهار کرد: کبوترخانه‌ها را باید در بستر نظام تولید کشاورزی مناطق مرکزی ایران مطالعه کرد. در اقتصاد سنتی، تأمین کود برای زمین‌های زراعی یکی از نیازهای مهم کشاورزان بود و فضولات پرندگان به دلیل برخورداری از مواد مغذی، در تقویت خاک مورد استفاده قرار می‌گرفت. از این نظر، کبوترخانه‌ها بخشی از زیرساخت تولید کشاورزی محسوب می‌شدند.
این پژوهشگربا اشاره به گزارش‌های تاریخی سفرنامه‌نویسان درباره کبوترخانه‌های اصفهان تصریح کرد: گزارش‌های ژان باتیست شاردن و توماس هربرت از اهمیت این سازه‌ها در پیرامون اصفهان حکایت دارند. شاردن در سفرنامه خود از شمار بسیار زیاد کبوترخانه‌ها در اطراف اصفهان سخن گفته و به ارزش اقتصادی فضولات آن‌ها اشاره کرده است. این گزارش‌ها از نظر تاریخ اقتصادی اهمیت دارند، زیرا نشان می‌دهند که کبوترخانه‌ها در دوره صفوی بخشی از ساختار معیشتی و تولیدی منطقه بوده‌اند.
از معماری بومی تا معیارهای ثبت جهانی
مهتاب رستگار، صاحب نظر در حوزه سیاست‌گذاری میراث جهانی و مطالعات تطبیقی، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره امکان طرح پرونده کبوترخانه‌ها در یونسکو اظهار کرد: ثبت جهانی یک اثر تاریخی صرفاً به معنای اثبات قدمت یا زیبایی معماری آن نیست. یونسکو برای ورود آثار به فهرست میراث جهانی، معیارهای مشخصی دارد و کشور پیشنهاددهنده باید بتواند ارزش برجسته جهانی اثر را با شواهد علمی و مستند اثبات کند. بنابراین نخستین پرسش درباره کبوترخانه‌های اصفهان این است که چه ارزش‌هایی در این مجموعه وجود دارد که آن را در مقیاس جهانی واجد اهمیت می‌کند.
وی افزود: یکی از محورهای قابل بررسی، ارتباط میان معماری و فناوری بومی با نظام کشاورزی سنتی است. کبوترخانه‌ها صرفاً ساختمان‌هایی با کاربری مشخص نبوده‌اند، بلکه بخشی از یک نظام اقتصادی و زیست‌محیطی محسوب می‌شدند. اگر بتوان با مطالعات تطبیقی نشان داد که این سازه‌ها از نظر سازمان فضایی، شیوه ساخت، کارکرد اقتصادی و ارتباط با محیط طبیعی دارای ویژگی‌های متمایز هستند، می‌توان درباره انطباق آن‌ها با برخی معیارهای میراث جهانی مطالعه کرد.
این صاحب نظر در حوزه سیاست‌گذاری میراث جهانی و مطالعات تطبیقی با اشاره به ضرورت مقایسه بین‌المللی بیان کرد: برای اثبات ارزش جهانی کبوترخانه‌های اصفهان باید نمونه‌های مشابه در مناطق دیگر جهان شناسایی شوند. وجود بناهای مشابه به‌خودی‌خود مانع ثبت جهانی نیست، اما پرونده باید به‌روشنی نشان دهد که ویژگی‌های برجسته مجموعه پیشنهادی چیست و چرا این ویژگی‌ها در مقیاس بین‌المللی اهمیت دارند. مطالعه نمونه‌های ایران، ترکیه و دیگر مناطق دارای سنت معماری مشابه می‌تواند به روشن‌شدن این موضوع کمک کند.
رستگار ادامه داد: در کنار اثبات ارزش برجسته جهانی، موضوع اصالت، یکپارچگی و حفاظت نیز اهمیت دارد. اگر بناهای پیشنهادی دچار تغییرات گسترده شده باشند یا بخش‌های مهمی از ساختار تاریخی خود را از دست داده باشند، باید میزان این تغییرات مستند شود. همچنین لازم است مشخص باشد که چه نهادی مسئول مدیریت مجموعه است، برنامه حفاظت بلندمدت آن چیست و چگونه از مداخلات ناسازگار جلوگیری خواهد شد. پرونده‌ای که تنها بر ارزش تاریخی تأکید کند، اما پاسخ روشنی برای مدیریت و حفاظت نداشته باشد، از نظر الزامات ثبت جهانی کامل نخواهد بود.
فرسایش خشت؛ تهدیدی برای بقای کبوترخانه‌ها
بهرام کاویانی، مرمتگربناهای خشتی و متخصص حفاظت معماری سنتی، در گفتگو با خبرنگار مهر درباره وضعیت حفاظتی کبوترخانه‌ها اظهار کرد: بخش مهمی از کبوترخانه‌های تاریخی با مصالحی ساخته شده‌اند که در برابر رطوبت و تغییرات محیطی حساسیت دارند. خشت خام اگرچه در شرایط اقلیمی خشک عملکرد مناسبی دارد، اما نفوذ آب باران، بالا آمدن رطوبت از پی، تخریب اندودهای محافظ و نبود نگهداری مستمر می‌تواند به فرسایش تدریجی بدنه منجر شود.
وی افزود: در بسیاری از بناهای خشتی، تخریب ابتدا از بخش‌های فوقانی و محل اتصال بام به دیوار آغاز می‌شود. اگر پوشش بام آسیب ببیند، آب به درون ساختار نفوذ می‌کند و به‌تدریج موجب کاهش انسجام مصالح می‌شود. در کبوترخانه‌ها نیز به دلیل ارتفاع زیاد و وجود فضاهای متعدد در داخل بدنه، بررسی وضعیت سازه‌ای باید با دقت انجام شود. هرگونه مرمت بدون شناخت آسیب‌شناسی بنا ممکن است مشکلات تازه‌ای ایجاد کند.
این مرمتگربا تأکید بر ضرورت مستندنگاری پیش از مداخله تصریح کرد: نخستین اقدام حفاظتی باید تهیه شناسنامه فنی برای هر برج باشد. در این شناسنامه لازم است موقعیت جغرافیایی، نقشه معماری، نوع مصالح، شیوه ساخت، وضعیت پی، ترک‌ها، فرسایش بدنه، شرایط پوشش فوقانی و تغییرات انجام‌شده در دوره‌های مختلف ثبت شود. پس از این مرحله می‌توان برای هر بنا برنامه مرمت متناسب با شرایط آن تدوین کرد.
پرونده جهانی به نقشه جامع حفاظت نیاز دارد
تبدیل ظرفیت کبوترخانه‌های اصفهان به پرونده ثبت جهانی، مستلزم عبور از مرحله معرفی عمومی و ورود به فرایند پژوهشی، مستندنگاری و مدیریت حفاظتی است. در این مسیر، نخست باید فهرست جامعی از برج‌های باقی‌مانده تهیه شود و وضعیت هر یک از نظر قدمت، اصالت معماری، میزان سلامت کالبدی، مالکیت و موقعیت جغرافیایی مشخص شود.
مطالعه منتشرشده در نشریه علمی Antiquity در سال ۲۰۱۱ درباره کبوترخانه‌های صفوی پیرامون اصفهان، یکی از منابع پژوهشی مهم برای شناخت این سازه‌هاست. این پژوهش با بررسی نمونه‌های معماری و ویژگی‌های تاریخی کبوترخانه‌ها، اطلاعاتی درباره گستردگی این بناها و نقش آن‌ها در ساختار کشاورزی منطقه ارائه کرده است. استفاده از چنین مطالعاتی در کنار برداشت‌های میدانی جدید می‌تواند پایه علمی مناسبی برای تدوین پرونده فراهم کند.