آریا جوان -
به گزارش خبرنگار مهر، کتاب «زندگی رازآمیز درختان» اثر پیتر ووللبن با طرح این ایده آغاز میشود که درختان موجوداتی منفعل و جدا از هم نیستند، بلکه توانایی برقراری ارتباط، همکاری و حتی مراقبت از یکدیگر را دارند. نویسنده در این اثر تلاش میکند تصویری متفاوت از جنگل ارائه دهد؛ تصویری که در آن درختان همچون اعضای یک جامعه زنده و پویا عمل میکنند و روابطی پیچیده میان آنها برقرار است.
جنگلبانی که قصه درختان را مینویسد
پیتر ووللبن، متولد ۱۹۶۴، جنگلدار و نویسنده آلمانی است که آثار خود را عمدتاً با محوریت موضوعات اکولوژیکی و محیطزیستی مینویسد. او تلاش میکند مفاهیم علمی مرتبط با طبیعت و جنگل را با زبانی ساده و قابلفهم برای عموم بیان کند تا مخاطبان بیشتری بتوانند با این موضوعات ارتباط برقرار کنند.
ووللبن پس از فارغالتحصیلی از مدرسه جنگلداری در شهر روتنبرگ، در سال ۱۹۸۷ فعالیت حرفهای خود را در بخش دولتی آغاز کرد. تجربه سالها کار در جنگلها و مشاهده مستقیم رفتار و تعاملات درختان، زمینهای فراهم کرد تا او به مطالعه عمیقتر درباره اکوسیستمهای جنگلی بپردازد و یافتهها و برداشتهای خود را در قالب نوشتهها و کتابهای مختلف منتشر کند.
او در آثار خود تلاش میکند عشق و علاقه عمیقش به جنگلها را با خوانندگان به اشتراک بگذارد. در روایتهایش از طبیعت، به فرایندهای شگفتانگیز زندگی، مرگ و باززایی در جنگل اشاره میکند و توضیح میدهد که چگونه این چرخهها بخشی از سازوکار طبیعی و پیچیده اکوسیستمهای جنگلی هستند. همچنین به بسیاری از فرایندهای علمی پنهانی اشاره میکند که در پشت پدیدههای به ظاهر ساده طبیعت قرار دارند.
جنگلها، خانواده های درختانی که ریشه در خاک دارند
از دیدگاه ووللبن، درختان موجوداتی کاملاً منفعل نیستند، بلکه نوعی تعامل و همکاری میان آنها وجود دارد. او با استفاده از تشبیههایی قابلفهم، روابط میان درختان را تا حدی شبیه روابط خانوادگی انسانها توصیف میکند؛ بهگونهای که درختان مادر از نهالهای جوان حمایت میکنند و از طریق شبکههای زیرزمینی مواد مغذی و اطلاعات را میان یکدیگر منتقل میکنند.
در این چارچوب، درختان قویتر میتوانند به درختان بیمار یا ضعیف کمک کنند و بخشی از منابع غذایی خود را در اختیار آنها قرار دهند. چنین همکاریهایی باعث شکلگیری نوعی اکوسیستم پایدار در جنگل میشود که در آن درختان به صورت جمعی در برابر شرایط محیطی دشوار مانند گرمای شدید یا سرمای زیاد مقاومت بیشتری پیدا میکنند.
بر اساس این دیدگاه، درختانی که در قالب یک جامعه یا گروه رشد میکنند، از حمایت و پایداری بیشتری برخوردارند و معمولاً عمر طولانیتری دارند. در مقابل، درختانی که بهصورت جدا و منزوی رشد میکنند، با شرایط سختتری روبهرو میشوند و اغلب زودتر از درختانی که در یک اجتماع جنگلی زندگی میکنند از بین میروند.
ریشههای ما به خاک، شاخههای ما به آفتاب میرسد
در حین خواندن کتاب مدام بخشهایی از اشعار شاعران که به درخت اشاره میکنند یا انسان را به درخت مانند میکنند به یاد متبادر میشود، مانند همین بند از شعر قیصر امینپور. و جالب است که در پایان کتاب شعر درخت سیاوش کسرایی با ترجمه آلمانیاش قرار داده شده است. در ابتدای کتاب هم بندی از شعر سهراب سپهری آورده شده با ترجمه آلمانیاش: من ندیدم دو صنوبر را با هم دشمن... این خوش ذوقی مترجم خواندن کتاب را شیرینتر کرده است.
ووللبن اما شاعر نیست، او سالها بهعنوان جنگلبان در آلمان فعالیت کرده، در این کتاب بر تجربههای میدانی خود و همچنین یافتههای علمی در حوزه زیستشناسی جنگل تکیه میکند. یکی از دلایل موفقیت کتاب، شیوه بیان ساده و روایتمحور آن است. ووللبن مفاهیم علمی را با زبانی قابل فهم برای عموم توضیح میدهد و از مثالهای عینی برای ملموستر کردن مطالب بهره میگیرد. همین رویکرد باعث شده مخاطبان غیرمتخصص نیز بتوانند با موضوع ارتباط برقرار کنند و دیدگاه تازهای نسبت به جنگلها پیدا کنند.
در روایت نویسنده، درختان قادرند منابع غذایی را با یکدیگر به اشتراک بگذارند و حتی به درختان ضعیفتر کمک کنند تا شانس بقا داشته باشند. همچنین در صورت بروز آسیب یا حمله آفات، واکنشهایی هماهنگ از خود نشان میدهند. چنین توصیفهایی باعث میشود جنگل نه بهعنوان مجموعهای از عناصر منفرد، بلکه بهعنوان یک موجودیت یکپارچه و وابسته به تعاملات درونی دیده شود.
با این حال، برخی دیدگاههای مطرحشده در کتاب در میان پژوهشگران محل بحث بوده و همه جزئیات آن بهصورت قطعی پذیرفته نشده است. با وجود این نقدها، اهمیت اصلی اثر در تغییر زاویه نگاه مخاطب به طبیعت و اکوسیستمهای جنگلی نهفته است. این کتاب بیش از آنکه یک متن دانشگاهی صرف باشد، تلاشی است برای برانگیختن حساسیت و احترام بیشتر نسبت به دنیای درختان.
این کتاب پس از انتشار با استقبال گستردهای روبهرو شد و به یکی از پرفروشترین آثار در حوزه محیطزیست تبدیل شد. «زندگی رازآمیز درختان» در آلمان با فروش بالا همراه بود و سپس به زبانهای متعددی ترجمه شد. در ایران نیز این اثر با ترجمه سوزان گویری و توسط نشر فرهنگ معاصر منتشر شده و توجه علاقهمندان به طبیعت و علوم محیطزیست را جلب کرده است.
کتاب «زندگی رازآمیز درختان» اثر پیتر ووللبن با ترجمه سوزان گویری، در ۳۶۶ صفحه و توسط انتشارات فرهنگ معاصر منتشر و یکبار تجدید چاپ شده است.