از «کهیعص» تا کربلا/ وقتی راز قرآن به عاشورا می‌رسد

آریا جوان -

به گزارش خبرنگار مهر، قرآن کریم آیاتی دارد که قرن‌ها ذهن مفسران و پژوهشگران را به خود مشغول کرده است؛ آیاتی که با حروف مقطعه آغاز می‌شوند و هر کدام رازی از معارف الهی را در خود نهفته دارند. یکی از مشهورترین این رمزها، «کهیعص» در آغاز سوره مریم است؛ پنج حرفی که درباره معنا و حقیقت آن دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده است. کتاب «ایوان ملکوت» تازه‌ترین اثر ابراهیم دستلان، از همین نقطه آغاز می‌کند؛ اما مقصدش تنها تفسیر یک رمز قرآنی نیست، بلکه پیوند دادن این رمز با نهضت امام حسین(ع)، مفهوم ولایت و حقیقت عاشوراست.
نویسنده در این اثر تلاش کرده با اتکا به روایات اهل‌بیت(ع)، گزارش‌های تاریخی و روایت‌های عرفانی، خواننده را از ظاهر حروف به باطن معنا برساند؛ سفری که از آغاز سوره مریم شروع می‌شود و در کربلا به اوج می‌رسد.
پنج حرف، پنج منزل از سلوک عاشورایی
مهم‌ترین ویژگی «ایوان ملکوت» ساختار متفاوت آن است. دستلان فصل‌های کتاب را بر پایه پنج حرف «کهیعص» سامان داده و هر حرف را به یکی از مفاهیم بنیادین عاشورا پیوند زده است.
فصل نخست با عنوان «کربلا کافی است» ذیل حرف «کاف» آغاز می‌شود؛ عنوانی که از همان ابتدا نشان می‌دهد نویسنده کربلا را نه صرفاً یک حادثه تاریخی، بلکه مدرسه‌ای جامع برای فهم دین می‌داند.
پس از آن، فصل «هدایت در شهادت» با محوریت حرف «هاء» به این پرسش می‌پردازد که چگونه شهادت امام حسین(ع) خود به یکی از بزرگ‌ترین عوامل هدایت تاریخ تبدیل شد.
در ادامه، فصل «تولی با تبری» با حرف «یاء» به نسبت محبت و برائت در منظومه اعتقادی شیعه می‌پردازد و نشان می‌دهد ولایت تنها یک محبت قلبی نیست، بلکه موضع‌گیری آگاهانه در برابر حق و باطل را نیز دربرمی‌گیرد.
فصل «قلب و چشم» ذیل حرف «عین» درباره بصیرت، شناخت و دیدن حقیقت سخن می‌گوید و در پایان، فصل «صبر و قیام» با حرف «صاد»، صبر امام حسین(ع) را نه به معنای سکون، بلکه به عنوان زمینه‌ساز قیامی بزرگ تبیین می‌کند.
این تقسیم‌بندی باعث شده کتاب صرفاً مجموعه‌ای از مطالب پراکنده نباشد، بلکه مسیری منظم را از آغاز تا پایان دنبال کند.
«کهیعص»؛ رمز هدایت یا روایت کربلا؟
یکی از جذاب‌ترین بخش‌های کتاب، بررسی دو روایت متفاوت درباره «کهیعص» است. در روایت نخست که از امام صادق(ع) نقل شده، این پنج حرف هر یک حامل مفهومی مرتبط با هدایت شیعیان هستند؛ از کفایت الهی و هدایت گرفته تا ولایت، شناخت اهل طاعت و وفای خداوند به وعده‌هایش.
اما روایت دوم که از حضرت قائم(عج) نقل شده، همین حروف را رمز مصائب عاشورا معرفی می‌کند؛ «کاف» نشانه کربلا، «هاء» اشاره به هلاکت و شهادت خاندان پیامبر(ص)، «یاء» رمز یزید، «عین» نشانه عطش نینوا و «صاد» بیانگر صبر عظیم سیدالشهدا(ع).
دستلان تلاش می‌کند نشان دهد که این دو روایت نه در تعارض، بلکه در امتداد یکدیگرند؛ زیرا هدایت حقیقی از مسیر عاشورا می‌گذرد و رمزهای قرآن نیز بدون توجه به ولایت و قیام حسینی، به‌درستی فهم نخواهند شد.
پلی میان روایت، تاریخ و عرفان
«ایوان ملکوت» تنها یک کتاب روایی یا تاریخی نیست. نویسنده کوشیده است میان سه حوزه متفاوت ارتباط برقرار کند؛ روایات معتبر اهل‌بیت(ع)، گزارش‌های تاریخی و حکایت‌های عرفانی.
به اعتقاد او، روایات ستون‌های اصلی این بنا هستند و اعتبار مباحث را تضمین می‌کنند؛ تاریخ، زمینه وقوع حوادث را روشن می‌سازد و حکایت‌های عرفانی نیز مفاهیم انتزاعی را به تجربه‌های ملموس نزدیک می‌کنند. همین ترکیب سبب شده کتاب علاوه بر مخاطبان علاقه‌مند به مباحث حدیثی، برای خوانندگانی که به آثار معرفتی و عرفانی علاقه دارند نیز خواندنی باشد.
عاشورا؛ فراتر از یک واقعه تاریخی
یکی از پیام‌های محوری کتاب آن است که عاشورا را نباید صرفاً در چارچوب یک رخداد تاریخی مطالعه کرد. از نگاه نویسنده، کربلا حقیقتی زنده و جاری است که در طول تاریخ استمرار یافته و همچنان می‌تواند معیار تشخیص حق از باطل باشد.
بر همین اساس، کتاب تلاش می‌کند مخاطب را از روایت صرف وقایع عاشورا عبور دهد و او را به تأمل درباره نسبت خود با مفاهیمی چون ولایت، هدایت، بصیرت و صبر دعوت کند.
نگاهی انتقادی به جریان‌های تحریف
بخش دیگری از «ایوان ملکوت» به بررسی یکی از مهم‌ترین چالش‌های تاریخ اسلام اختصاص یافته است؛ یعنی جریان تحریف. نویسنده با استناد به منابع تاریخی توضیح می‌دهد که در دوره منع نقل و کتابت حدیث، برخی افراد با حمایت حکومت‌ها به نقل روایت پرداختند و به تدریج احادیث جعلی و روایت‌های ساختگی وارد فضای فرهنگی جامعه اسلامی شد.
او نقش قصّاصان، محدثان وابسته و جریان‌های سیاسی را در شکل‌گیری این تحریف‌ها بررسی می‌کند و معتقد است شناخت این روند تاریخی برای فهم صحیح معارف اهل‌بیت(ع) ضروری است. این بخش، کتاب را از یک اثر صرفاً معنوی فراتر برده و به اثری تحلیلی و انتقادی نیز تبدیل کرده است.
«ایوان ملکوت» بیش از هر چیز برای مخاطبانی مناسب است که می‌خواهند عاشورا را از زاویه‌ای متفاوت مطالعه کنند. علاقه‌مندان به تفسیر قرآن، پژوهشگران معارف اهل‌بیت(ع)، دانشجویان علوم اسلامی و کسانی که به دنبال پیوند میان قرآن و نهضت حسینی هستند، از مخاطبان اصلی این اثر به شمار می‌روند. در عین حال، نثر روان کتاب باعث شده مطالعه آن به پژوهشگران محدود نشود و مخاطب عمومی نیز بتواند با مباحث آن ارتباط برقرار کند.
سفری از رمز تا معرفت
«ایوان ملکوت» می‌کوشد نشان دهد که حروف مقطعه قرآن تنها رازهایی ادبی یا تفسیری نیستند، بلکه می‌توانند راهی برای فهم عمیق‌تر ولایت، عاشورا و مسیر هدایت باشند. ابراهیم دستلان با کنار هم قرار دادن روایات، تاریخ و تحلیل‌های معرفتی، اثری فراهم آورده که خواننده را از تأمل در پنج حرف آغاز سوره مریم به بازخوانی یکی از مهم‌ترین رخدادهای تاریخ اسلام می‌رساند.
اگرچه درباره «کهیعص» دیدگاه‌های تفسیری متعددی وجود دارد و نویسنده نیز خوانش خود را بر پایه روایات خاصی بنا کرده است، اما ارزش کتاب در آن است که می‌کوشد مخاطب را به اندیشیدن درباره نسبت قرآن، ولایت و عاشورا دعوت کند؛ نسبتی که از نگاه نویسنده، کلید ورود به «ملکوت معرفت حسینی» است.
در بخشی از کتاب می‌خوانیم:
دستگاه‌های حاکمیتی دوران منع نقل و کتابت حدیث به افراد خاصی اجازه نقل حدیث داد و این افراد با چراغ سبز حاکمیت، احادیث جعلی را با ترفند و به وسیله محدثان خائن و قصّاصون وارد دین نمودند. این افراد گرچه در خدمت جریان‌های سیاسی دوران خود قرار گرفتند اما بعدها خود نیز تبدیل به یک جریان تحریف‌گر شدند و در تاریخ و سنت پیامبر صلی‌اللّه‌علیه‌وآله ورود پیدا نمودند و در قالب جریان‌های فرهنگی و فکری نمایان شدند که انگیزه‌های مختلفی از جمله؛ سیاسی، فرقه‌ای و یا فردی برای این‌کار داشتند.
کتاب «ایوان ملکوت» نوشته ابراهیم دستلان در ۴۶۴صفحه و از سوی انتشارات شهید کاظمی منتشر شده است.