آریا جوان -
خبرگزاری مهر_ گروه جامعه: بعضی موفقیتها یکشبه به دست نمیآیند؛ سالها در دل کوه، میان سنگ و خاک، لابهلای نقشههای باستانشناسی، گزارشهای پژوهشی و ساعتهای طولانی کاوش شکل میگیرند و روزی که نام مجموعه «قلعه الموت و استحکامات وابسته» در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت، بسیاری تنها خبر ثبت جهانی را شنیدند، اما کمتر کسی میدانست پشت این چند کلمه، بیش از دو دهه تلاش بیوقفه، پژوهش مستمر و صبری طولانی نهفته است.
ثبت جهانی الموت، فقط ثبت یک قلعه تاریخی نبود؛ روایت به ثمر نشستن مسیری بود که سالها پیش آغاز شده بود. مسیری که با تشکیل پایگاه الموت در اواخر دهه هفتاد، آغاز فصلهای پیاپی کاوش، مستندسازی، مرمت و حفاظت ادامه یافت و سرانجام توانست یکی از مهمترین پروندههای میراث فرهنگی ایران را به مقصد برساند.
حمیده چوبک؛ باستانشناسی که زندگیاش را با الموت گره زد
در قلب این روایت، نام حمیده چوبک دیده میشود؛ باستانشناسی که نزدیک به ۲۵ سال از زندگی حرفهای خود را با الموت گره زد. او و گروهی از باستانشناسان، مرمتگران، پژوهشگران و کارشناسان، سالهای متمادی در شرایط سخت کوهستانی کار کردند؛ نه برای آنکه نامی از خود به جا بگذارند، بلکه برای آنکه یکی از مهمترین میراثهای تاریخی ایران، جایگاه شایسته خود را در جهان پیدا کند.
از این رو؛ خبرنگار مهر با «حمیده چوبک مدیر پایگاه میراث جهانی الموت» به گفتگو پرداخت.
حمیده چوبک مدیر پایگاه میراث جهانی الموت در گفتگو با خبرنگار خبرگزاری مهر اظهار کرد: برخی تصور میکنند ثبت جهانی الموت با تأخیر انجام شده، در حالی که اصلاً چنین نیست. این پرونده باید به مرحلهای میرسید که همه الزامات یونسکو در آن رعایت شده باشد. اگر ثبت ملی، کاوشهای باستانشناسی، حفاظت، مرمت و مستندسازی انجام نمیشد، امکان ثبت جهانی وجود نداشت.
وی افزود: در طول حدود ۲۵ سال، ۱۶ فصل کاوش باستانشناسی در قلعه الموت انجام شد، البته در برخی سالها به دلایل مختلف امکان اجرای کاوش وجود نداشت، اما روند پژوهش و حفاظت هیچگاه متوقف نشد و همانطور که برای محوطههایی مانند شوش و تخت جمشید دهها سال کاوش انجام شده است، الموت نیز نیازمند طی کردن این مسیر علمی بود و این روند به هیچ عنوان تأخیر محسوب نمیشود.
ثبت جهانی، آغاز یک مسیر تازه است
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت با اشاره به برنامههای آینده گفت: اکنون تازه در ابتدای راه هستیم. باید از این فرصت برای کاوش سایر قلعههای منطقه، حفاظت از آثار و اجرای برنامه ۱۰ سالهای که به یونسکو ارائه کردهایم استفاده کنیم تا بتوانیم به تعهدات بینالمللی خود عمل کنیم.
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت با بیان اینکه ثبت جهانی این مجموعه تاریخی پس از ۲۵ سال تلاش مستمر محقق شد، گفت: همیشه با خودم فکر میکردم شاید عمر کاری یا حتی عمر فیزیکیام کفاف ندهد که این روز را ببینم، زیرا از همان روز نخست با هدف ثبت جهانی الموت کار را آغاز کرده بودیم.
وی افزود: وقتی این اتفاق افتاد، احساس کردم یکی از بزرگترین آرزوهای زندگیام برآورده شده است و واقعاً توصیف این حس برایم سخت است؛ حسی شبیه خوشبختی یک خانواده در یکی از مهمترین لحظات زندگیشان.
چوبک با تأکید بر اینکه این موفقیت حاصل تلاش یک فرد نیست، تصریح کرد: دوست ندارم همه این موفقیت به نام من ثبت شود، زیرا ثبت جهانی الموت نتیجه یک کار کاملاً گروهی است. طی ۲۵ سال گذشته صدها کارشناس، پژوهشگر و متخصص در این پروژه نقش داشتند و هر کدام سهم ارزشمندی در این دستاورد ایفا کردند.
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت همچنین از حمایت مسئولان و نهادهای مختلف قدردانی کرد و گفت: استانداران، رؤسای سازمان میراث فرهنگی، وزیران، پژوهشگاه، پژوهشکده باستانشناسی، همکاران پایگاه و همه افرادی که در این سالها همراه ما بودند، در این موفقیت سهیم هستند و خود را مدیون تلاش همه آنها میدانم.
قلعه الموت پیش از حسن صباح وجود داشته است
چوبک درباره پیشینه تاریخی قلعه الموت گفت: براساس منابع تاریخی، خود قلعه از قرن سوم هجری وجود داشته است. زمانی که حسن صباح این قلعه را از مالک آن، مهدی علوی، تصرف کرد، بنای قلعه از قبل وجود داشت، اما از همان زمان به مرکز حکومت اسماعیلیان نزاری تبدیل شد و حدود هزار سال است که این جایگاه تاریخی را حفظ کرده است.
پایگاه الموت از سال ۸۰ فعالیت خود را آغاز کرد
وی درباره روند فعالیتهای پایگاه میراث جهانی الموت اظهار کرد: در سال ۱۳۷۹ با حکم مهندس بهشتی و معاون وقت پژوهشی سازمان میراث فرهنگی، پایگاه الموت تشکیل شد تا مدیریت علمی و حفاظتی این اثر بر اساس الگوهای پذیرفتهشده جهانی انجام شود.
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت افزود: از سال ۱۳۸۰ در پایگاه مستقر شدیم و فعالیتهای پژوهشی، کاوش، حفاظت و مرمت را آغاز کردیم. در این مدت قلعه در فهرست آثار ملی ثبت شد، در فهرست موقت میراث جهانی قرار گرفت و تمامی فعالیتهای انجامشده نیز مورد تأیید یونسکو بود.
چوبک با اشاره به روند تهیه پرونده ثبت جهانی گفت: در ابتدا قرار بود پرونده با عنوان «قلعه الموت و منظر فرهنگی آن» ثبت شود، اما از سال ۱۳۹۸ و با تصمیم کمیته ثبت جهانی وزارت میراث فرهنگی، پرونده با عنوان «دژهای الموت و استحکامات دفاعی آن» تدوین شد.
وی تصریح کرد: البته محدوده منظر فرهنگی تغییر نکرد، زیرا این مجموعه در یک محدوده طبیعی مشخص در رشتهکوه البرز قرار دارد و همه قلعهها به صورت یک شبکه دفاعی یکپارچه با یکدیگر در ارتباط بودهاند.
ثبت جهانی؛ آرزویی که پس از ۲۵ سال محقق شد
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت درباره احساس خود پس از ثبت جهانی این اثر گفت: همیشه نگران بودم که شاید عمر کاری یا حتی عمر جسمی من کفاف ندهد تا این روز را ببینم، زیرا از نخستین روز فعالیت، هدف ما ثبت جهانی الموت بود و وقتی این اتفاق افتاد، احساس کردم یکی از بزرگترین آرزوهای زندگیام محقق شده است.
چوبک تأکید کرد: البته هرگز دوست ندارم این موفقیت فقط به نام من ثبت شود، زیرا این یک کار کاملاً گروهی بود. طی ۲۵ سال گذشته صدها کارشناس در این پروژه فعالیت کردند و استانداران، رؤسای سازمان، وزیران میراث فرهنگی، پژوهشگاه، پژوهشکده باستانشناسی و همه همکاران در این موفقیت نقش داشتند.
یکی از امتیازات پرونده، حضور مردم محلی بود
وی یکی از نقاط قوت پرونده ثبت جهانی را مشارکت جامعه محلی دانست و گفت: به جز دو نفر، همه کارکنان پایگاه از اهالی خود الموت هستند و این موضوع یکی از امتیازات مهم پرونده در ارزیابی یونسکو بود.
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت ادامه داد: همچنین کاوشهای ما حفاظتمحور بود و مرمتها نیز با استفاده از روشهای سنتی و گچ سنتی منطقه انجام شد که این موضوع نیز مورد توجه کارشناسان یونسکو قرار گرفت.
الموت؛ شاهکاری از معماری، دفاع و مدیریت آب
چوبک درباره ویژگیهای قلعه الموت گفت: این مجموعه علاوه بر اینکه مرکز فرمانروایی اسماعیلیان نزاری بوده، یکی از مستحکمترین قلعههای دفاعی ایران نیز محسوب میشود.
وی افزود: صخرهای که قلعه بر روی آن ساخته شده، حدود ۱۰۰ متر دیواره عمودی دارد و امکان دسترسی از آن تقریباً وجود نداشته است. برج و باروهای مستحکم، دروازههای متعدد، قلعه بالا و پایین، برجهای دیدهبانی و اشراف کامل بر محیط پیرامون، مجموعهای کمنظیر از یک نظام دفاعی را شکل دادهاند.
مدیر پایگاه میراث جهانی الموت تصریح کرد: در کنار ارزشهای دفاعی، معماری شاخص این مجموعه نیز اهمیت فراوانی دارد. بنایی که امروز با نام «ملاسرا» شناخته میشود، پیوندی میان معماری ایران پیش از اسلام، معماری دوره سلجوقی، معماری خلفای عباسی بغداد و معماری فاطمیان مصر و سوریه ایجاد کرده و همین موضوع ارزش جهانی آن را افزایش داده است.
وی همچنین به سیستم پیشرفته آبرسانی قلعه اشاره کرد و گفت: وجود آبانبارهای متعدد و سامانه پیچیده انتقال آب، امکان ادامه زندگی و مقاومت طولانیمدت در برابر محاصره را فراهم میکرد.
مرمت قلعه در پرتگاه، نیازمند فناوریهای نوین است
چوبک درباره چالشهای مرمت قلعه گفت: مهمترین مشکل ما مرمت بخشهایی است که در لبه پرتگاه قرار دارند و برای حفاظت از این قسمتها به فناوریهای روز و تجهیزات تخصصی مانند داربستهای کنسولی نیاز داریم که اجرای آنها هزینهبر است و به امکانات فنی پیشرفته احتیاج دارد.
وی خاطرنشان کرد: همکاران ما بارها هنگام انجام عملیات مرمت در معرض خطر سقوط قرار گرفتهاند و به همین دلیل این اقدامات با حساسیت و احتیاط فراوان انجام میشود و ثبت جهانی این اثر زمینه بهرهگیری از همکاریهای بینالمللی، فناوریهای نوین و امکانات فنی بیشتر را فراهم کند تا حفاظت از این میراث ارزشمند با کیفیت بالاتری ادامه یابد.