آریا جوان - موجودات دریایی که بر بدنه بیش از ۱۵۰۰ کشتیِ گرفتارمانده در پی انسداد تنگه هرمز در بحبوحه تنشها میان آمریکا و ایران تجمع کردهاند، ممکن است پس از ازسرگیری سفر این کشتیها به نقاط مختلف جهان منتقل شوند و بالقوه پدیدهای جهانی شبیه «ابرپراکننده» برای تهاجمهای زیستی ایجاد کنند.
مطالعهای که در مجله Biological Invasions منتشر شده است، نشان میدهد که «زیستچسبندگی»، متشکل از میکروارگانیسمهای دریایی، جلبکها و بیمهرگان، میتواند بهسرعت روی بدنه کشتیهایی که برای مدت طولانی ثابت میمانند شکل بگیرد.
بر اساس این مطالعه، پس از بستهشدن تنگه هرمز در ۲۸ فوریه، بیش از ۱۵۰۰ کشتی تجاری بزرگ در منطقه گرفتار و متوقف شدهاند.
حضور طولانیمدت این کشتیها در منطقه به موجودات بومی اجازه میدهد بدنه آنها را برای زیستگاه خود مستعمره کنند؛ در عین حال، جوامعی از موجودات زنده از نقاط مختلف جهان نیز روی یک کشتی گرد هم میآیند.
پروفسور ماریو تامبوری از دانشگاه مریلند، نویسنده اصلی این مطالعه، در گفتوگو با خبرگزاری آناتولی گفت وضعیت کنونی در مقایسه با موارد قبلی که کشتیها مجبور شده بودند برای مدت طولانی در انتظار بمانند، یک «سناریوی بدترین حالت» محسوب میشود.
تامبوری افزود این خطر از چند عامل ناشی میشود که همزمان با یکدیگر رخ دادهاند.
«نخست، تعداد و اندازه کشتیهایی که متوقف ماندهاند و دوم، این واقعیت که این وضعیت همزمان با فصل بهار و تابستان رخ داده است؛ زمانی که موجودات دریایی در دوره رشد و تولیدمثل خود قرار دارند.»
تامبوری با اشاره به اینکه موجودات دریایی این منطقه با شرایط محیطی دشوار، از جمله دمای بالا و شوری زیاد، سازگار شدهاند، گفت این ویژگیها میتواند احتمال مهاجم شدن این موجودات را پس از انتقال به مناطق دیگر افزایش دهد.
تامبوری همچنین خاطرنشان کرد که گزینههای موجود برای مدیریت ایمن و مؤثر زیستچسبندگی روی کشتیهایی که در خلیج فارس متوقف ماندهاند، محدود است.
او افزود که پس از ترک منطقه توسط کشتیها و رسیدن آنها به بنادر سراسر جهان، این خطر میتواند بیش از پیش افزایش یابد.
«هرچه کشتیها مدت بیشتری ثابت بمانند، زیستچسبندگی بیشتری شکل میگیرد»
تامبوری گفت مدت زمانی که یک کشتی ثابت میماند، در تعیین میزان و تنوع زیستچسبندگی اهمیت اساسی دارد.
«هرچه کشتیها در دورههای رشد و تولیدمثل پربازده مدت بیشتری ثابت بمانند، زیستچسبندگی روی آنها گستردهتر و متنوعتر میشود.»
این مطالعه میگوید زیستچسبندگی روی سطوح زیر آبِ کشتیها میتواند ظرف حدود ۱۰ روز وارد مرحله رشد سریع شود. اگر کشتیها ۱۸ تا ۳۰ روز ثابت بمانند، باید اقدامات لازم برای مدیریت زیستچسبندگی مورد بررسی قرار گیرد. همچنین به کشتیهایی که بیش از ۳۰ روز متوقف میمانند، قویاً توصیه شده است پیش از آغاز سفر بعدی، فوراً برای پاکسازی بدنه اقدام کنند.
این مطالعه تأکید میکند که کشتیهای موجود در خلیج فارس بسیار بیشتر از زمانهای معمول انتظار در بنادر، متوقف ماندهاند و این وضعیت شرایط مساعدی برای تکثیر گونههای مهاجم روی بدنه آنها و انتقال این گونهها به مناطق دیگر ایجاد کرده است.
نمونه صدف سبز آسیایی
تامبوری گفت پیشبینی قطعی اینکه کدام گونهها توسط کشتیها منتشر خواهند شد دشوار است، زیرا این خطر به متغیرهای متعددی، هم در ارتباط با خود گونهها و هم شرایط محیطی مقصدی که به آن منتقل میشوند، بستگی دارد.
با این حال، او به گونههایی مانند صدف سبز آسیایی اشاره کرد که بومی خلیج فارس است و میتواند نمونهای برای نشان دادن ابعاد خطر بالقوه باشد.
این گونه به فلوریدا و کارائیب و همچنین استرالیا و آمریکای جنوبی منتقل شده است. در برخی مناطق، صدفهای سبز آسیایی با گونههای بومی دوکفهای رقابت میکنند و میتوانند موجب گرفتگی لولهها در نیروگاهها و تأسیسات آبشیرینکن شوند.
این مطالعه همچنین خاطرنشان میکند که گونههایی که از طریق زیستچسبندگی منتقل میشوند، نهتنها میتوانند بر اکوسیستمها، بلکه بر فعالیتهای اقتصادی نیز تأثیر بگذارند؛ ضمن اینکه برخی انگلها و عوامل بیماریزا ممکن است گونههای دارای اهمیت تجاری را تهدید کنند.
مسیرهای کوتاهمسافت خطر را افزایش میدهند
این مطالعه تأکید میکند نخستین بنادر مقصد کشتیهایی که تنگه هرمز را ترک میکنند، برای استقرار گونههای مهاجم اهمیت ویژهای دارند.
به همین دلیل، پژوهشگران هشدار میدهند که این کشتیها میتوانند بهعنوان «ابرپراکننده»های تهاجمهای زیستی عمل کنند و گونههای مهاجم را به نقاط مختلف جهان منتقل کنند.
تامبوری خطر بالای مرتبط با بنادری مانند جده، بمبئی، کلمبو، سنگاپور، اسکندریه، پیرائوس، آلخسیراس و روتردام را به زمان نسبتاً کوتاه سفر از خلیج فارس به این بنادر و شباهت شرایط محیطی، بهویژه دما و شوری آب، نسبت داد.
از این رو، پژوهشگران توصیه میکنند در نخستین بنادری که این کشتیها پس از ترک خلیج فارس به آنها وارد میشوند، سامانههای هشدار زودهنگام و واکنش سریع ایجاد و اجرا شود.
جامعه بینالمللی دریانوردی آمادگی کافی ندارد
تامبوری گفت جامعه بینالمللی دریانوردی هنوز آمادگی کافی برای مقابله با خطرات زیستامنیتی ناشی از اختلالات طولانیمدت و گسترده در حملونقل دریایی را ندارد.
«مقررات از طریق سازمان بینالمللی دریانوردی (IMO) در حال تدوین هستند، اما چند سال زمان خواهد برد تا این مقررات بهطور کامل تدوین و تصویب شوند. تاکنون توجه بسیار کمی به خطرات زیستامنیتی ناشی از اختلالات طولانیمدت و گسترده در حملونقل دریایی شده است.»
وی توضیح داد که به همین دلیل پژوهشگران احساس کردند انجام این مطالعه ضروری است و تأکید کرد که کاهش این خطر به یک تلاش بینالمللی هماهنگ نیاز دارد که حوزههای علم تهاجمهای زیستی، لجستیک دریایی و مقرراتگذاری را در کنار یکدیگر قرار دهد.
پژوهشگران، پاکسازی زیستچسبندگی از بدنه کشتیها پیش از ترک خلیج فارس را راهحل ایدهآل میدانند.
با این حال، آنها خاطرنشان میکنند که اجرای این اقدام برای تکتک کشتیها دشوار خواهد بود، زیرا ظرفیت منطقه برای انجام چنین عملیاتهایی محدود است و کشتیها ممکن است به دلایل امنیتی، لجستیکی و عملیاتی ناچار باشند با سرعت منطقه را ترک کنند.