آریا جوان -
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: دولتشاه سمرقندی او را اینطور وصف کرده است: «از دهقنت نان حلال حاصل کردی و گاو بستی و صباح که به صحرا رفتی تا شام اشعار خود را بر دستهبیل نوشتی، در منقبت گویی در عهد خود نظیر نداشت.» این توصیف از محمد بن حسامالدین حسن، مشهور به ابن حسام خوسفی، نمایانگر پیوند عمیق زندگی زاهدانه و هنر والای این شاعرِ شیعهمذهبِ سده نهم هجری است.
ابن حسام که در سال ۷۸۲ یا ۷۸۳ هجری در شهر خوسفِ قهستان در خاندانی اهل فضل و تقوا دیده به جهان گشود، سراسر عمر ۹۰ ساله خود را با مناعت طبع، پارسایی و اشتغال به کشاورزی و کتابت سپری کرد؛ چنانکه طبق اسناد تاریخی، همواره از کسب رزق حرام دوری گزید و بیطمع از تلامیذ و بزرگان روزگار، به عبادت و سرودن شعر پرداخت. آرامگاه او امروزه در زادگاهش خوسف، ملجأ و زیارتگاه دوستداران فرهنگ و ادب فارسی است.
او که نامش در کنار حلقههای ادبی شیعی خراسان همچون سلیمی تونی و آذری اسفراینی میدرخشد، در قصیدهسرایی از استادانی چون انوری، خاقانی و سلمان ساوجی تأثیر پذیرفت و دیوانِ ارزشمند او در قالبهای متنوعی چون قصیده، ترکیببند، ترجیعبند و مسمط به یادگار مانده است. اثر مهم او «خاوراننامه»، منظومهای حماسی است که با الهام از شاهنامه فردوسی سروده شد؛ علاوه بر آن، آثار دیگری مانند «دلائل النبوه»، «نسبنامه» و «نثر الالی» از دیگر میراثهای قلمی اوست که امروزه به کوشش محققانی نظیر احمد احمدی بیرجندی تصحیح و منتشر شده است. ابن حسام که سفرهای کوتاهی به مناطق اطراف قهستان و مشهد نیز داشته، در نهایت در سال ۸۷۳ یا به روایتی ۸۷۵ هجری در 90 سالگی چشم از جهان فروبست و میراثی ماندگار از تعهد دینی و استادیِ ادبی بر جای نهاد.
مناقب هفت معدن، ظرافتی کمنظیر در ستایش امام زمان (عج)
در میان آثار منظوم سده نهم هجری، ترکیببند «مناقب هفت معدن» سروده ابنحسام خوسفی جایگاهی ویژه در ادبیات مهدوی دارد. این اثر که بخشی از منظومههای مناقبمحور شاعر با تکیه بر عدد هفت و نمادهای طبیعی است، با ظرافتی کمنظیر، ستایش امام زمان (عج) را با تصاویر استعاری جواهرات پیوند میزند. این گزارش به واکاوی ساختار صوری، درونمایههای معنایی و ابزارهای بلاغی این اثر ارزشمند میپردازد.
چو گشت در تتق چنبری نهان گوهر
بریخت کوکب دُرّی بر آسمان گوهر
نثار انجم رخشنده بر مجرّه ببین
چو جوهری که در آرد به ریسمان گوهر
چو لعبتی که کنندش نثار در دامن
ستاره ریخته در ذیل کهکشان گوهر
برین طبقچه پیروزه بین ز دُرّ عدن
درون خوان زمرّد ز اختران گوهر
شهاب بین که بسان سنان رویین تن
چگونه ریخته بر طرف هفت خوان گوهر
ز دود تیره که بر شد به سقف دود اندود
گرفت آتش رخشنده در میان گوهر
برین رواق روان درنگر به سیّاره
که دیده ست بر آب روان، روان گوهر؟
چنانکه شاهد شامی همی کند ایثار
ز دُرّ درّی بر فرق فرقدان گوهر
ز ثابتات فلک ترک رومی از سر بام
کند نثار قدوم خدایگان گوهر
امام مهدی هادی که از جلالت و قدر
فراز طارم نه طاق چرخ دارد صدر
سپیده دم که بر آمد چو آتش از کان لعل
حصار نیلی شب شد زمرّدی زان لعل
بریخت سوسن یاقوتی از کلیچه نور
بسود جوهری آسمان به سوهان لعل
ببرد رنگ سیاه از رخ شبه شب رنگ
شعاع خورکه نتابد دگر بدانسان لعل
نثار کرد فلک هفت دامن از لؤلؤ
چو سنگ خاره برون داد از گریبان لعل
چو عاشقی که به رغبت گزد لب معشوق
ز خاره خاوری خور کند به دندان لعل
به بوی آنکه مگر خاتم ائمه دین
نهد ز دایره در نقطه نگین دان لعل
نگین خاتم فرمانگزار او دارد
همان خواص که در خاتم سلیمان، لعل
ز برق تیغ مخالف گزای صاعقه زای
کند ز خون عدو روی خاک میدان لعل
قضا بطوع کند دست طوق در کمرش
گرش اجازه دهد، بس بود همین قَدَرش
بر آمد از گلوی تنگ اهرمن یاقوت
بریخت زَیبق حل کرده از دهن یاقوت
نهاد مشعله افروز طارم چارم
به جای شمع درخشنده در لگن یاقوت
سپهر، افسر یوسف خرید از دم گرگ
به جای دُرّ ثمین داد در ثمن یاقوت
گشاد بال سیه مرغ آتشین منقار
سرش ز لعل درخشنده و بدن یاقوت
مگر که صبح دم از من گرفت گوهر
دم ز درج سینه برون آورد چو من یاقوت
ز بهر پشیکش دست مهدی هادی
سپهر بین زده بر قبّۀ مجن یاقوت
شهی که بازوی او روز رزم اگر خواهد
به نوک نیزه بر انداز از عدن یاقوت
شهاب خنجر سبزش چنان ببارد لعل
که ابر بادیه بر دامن دمن یاقوت
ز گرد شکّر او تا مگس بپروازد
فرشته از پر خود بسته با دزن یاقوت
امین وحی که تنزیل از آسمان آورد
به خاکبوس درش، سر بر آستان آورد
ایا ز تیغ تو بر گردن رقاب، عقیق
درون خاره ازو گشته درّ ناب عقیق
چو برق تیغ تو بر تیغ شعله اندازد
بجای آب فرو بارد از سحاب عقیق
نهیب نهی تواند ز دل شراب، شرار
چنان فکند که شد گونه شراب، عقیق
علی الصّباح کند صنع زرگر خورشید
نگین مهر تو را لعل آفتاب، عقیق
فروغ تیغ تو خارا چنان بجوش آورد
که گشت در جگر سنگ خاره آب عقیق
ز خون زمرد تیغ تو یافت جوهر لعل
به روز معرکه زانسان که پر سداب عقیق
ز تاب تیغ تو خون در دل عدو بفسرد
چنانکه در دل خارا ز آفتاب عقیق
ز خون دیده و دل با وجود سنگدلی
به سوک جدّ تو رخ می کند خضاب عقیق
ز بس که گریه کند شام بر حسین شهید
شود به چشم شفق لؤلؤ مذاب عقیق
هنوز شام درین تعزیت سیه پوش است
هنوز عالم کرّوبیان پر از جوش است
چو گشت قصر کواکب نگار پیروزه
ببود منظر نیلی حصار پیروزه
ایا به معول فکر از ضمیر سینه صاف
کشیده ذهن تو بر هر کنار پیروزه
چو جوهری که برون آورد ز معدن سنگ
به زخم آهن خاراگزار پیروزه
بنوک خامه که صرّاف لؤلؤ سخن ست
بیا ز کان طبیعت بر آر پیروزه
بدان امید که روزی مگر توانی کرد
نثار لعل خداوندگار پیروزه
امام مشرق و مغرب که روز پیروزیست
ز گرد موکب او آبدار پیروزه
ایا به مقدم خضرا نثار تو چون خضر
دمیده سبزه چو بر رهگذار پیروزه
ز مقدم تو برد روزگار پیروزی
به خاتم تو کند افتخار پیروزه
هلال حلقه بگوش تو شد، از آن دارد
ز راه مرتبه در گوشوار پیروزه
اساس گلشن پیروزه را مدار به تست
بسیط مرکز شش گوشه را قرار به تست
ایا دهان تو را در حجاب مروارید
چو حقه ای که بود پر خوشاب مروارید
چو شبنمی ز عرق بر رخ تو بنشیند
بود صفاش چو بر آفتاب مروارید
و گر به نسبت تشبیه بر قمر چون نجم
و یا بر آب بجای حباب مروارید
جواهر از صدف سینۀ تو بنماید
بدان مثال که در آب ناب مروارید
بریزد از قلمت همچو لؤلؤ منثور
عبارت سخنت بر کتاب مروارید
چو در رکاب کنی پا ز میخ نعلینت
هزار بوسه دهد بر رکاب مروارید
مرا چو نرگس جدّ تو در خیال آید
ز چشم من بچکد همچو آب مروارید
چو یاد واقعه کربلا دهند به میغ
بجای نم بچکاند سحاب مروارید
شفق ز گریه خونین چنان شد آبله چشم
که شد خضاب ز لعل مذاب مروارید
ز سوز سینه که در آفتاب میگیرد
ز آب دیده او دیده آب مروارید
چو آفتاب که بیرون دهد ز کان مرجان
شود ز گوهر او بام آسمان مرجان
بقصد قتل خوارج برون خرام ز غیب
ز خون روانه کن از حلق گردنان مرجان
ز برق لمعه آن افعی زُمُرّد نیش
شراره می ده و از خصم می ستان مرجان
چو هست بر دل تیغت حلال خون حرام
چنان بریز که یابند رایگان مرجان
روانه کن ز سر تیغ آبگون هر دم
ز خون خصم چو آب روان روان مرجان
شهاب تیغ تو همچون سحاب صاعقه ریز
دهد عدوی تو را از سر سنان مرجان
بهار لطف تو بخشد به ابر نیسان، سان
به لاله کسوت لعل و به ارغوان مرجان
منم که بهر نثار تو طبع غوّاصم
بر آرد از صدف سینه هر زمان مرجان
کمینه بنده تو زرد رو ز شرم گناه
عنایتی که شود رنگ زعفران مرجان
به یک کرشمه نظر خاک تیره گلشن کن
ضمیر صافی ابن حسام روشن کن
ترکیببند «مناقب هفت معدن» در هفت بند تنظیم شده است که ویژگی متمایز آن، تغییر ردیف در هر بند بر اساس نام یک جواهر (گوهر، لعل، یاقوت، عقیق، پیروزه، مروارید و مرجان) است. این ساختار، شاعر را قادر ساخته است تا با تغییر هر ردیف، شبکه معنایی و نمادین جدیدی را پیرامون ذات مقدس امام زمان (عج) ترسیم کند. همین تغییر ردیفهاست که شعر را به «هفت معدن» تبدیل میکند؛ هر ردیف، یک «کان» و یک رنگ و یک نماد ارزشی را فعال میکند و شاعر در هر بند، شبکهای از تصاویر را حول همان جواهر بازمیآفریند. وزن عروضی اثر با موسیقی درونیِ حاصل از تکرار ردیفهای جواهری، آن را برای مجالس ذکر و مدایح مذهبی بسیار مناسب ساخته است.
سازمان معنایی؛ از کیهان تا قیام قائم آل محمد (عج)
شاعر با الهام از تصاویر آسمانی، ظهور حضرت مهدی (عج) را به تجلی گوهری پنهان در طاق فلک تشبیه میکند. این تصویرسازی در ادامه مسیر شعر، به میدانهای نبرد و قیامِ منجی تسری مییابد؛ بهگونهای که تیغ امام و صحنههای نبرد، با استعارههای جواهری بازآفرینی میشوند. این تحول معنایی، شعر را از یک مدیحه صرف به یک منظومه حماسی-اشراقی ارتقا داده است.
یکی از نقاط عطف این ترکیببند، پیوند میان مفهوم «انتظار منجی» و «سوگ سیدالشهدا (ع)» است. ابنحسام با اشاره به گریه بر مصائب حسین (ع) در بستر شفق و شب، «اشک» و «خون» را به استعارههای جواهری گره میزند. این پیوند که در ادبیات شیعی ریشهدار است، در این اثر با ظرافت شاعرانه صورتبندی شده و تداومِ نهضت عاشورا در قیام مهدی (عج) را تداعی میکند.
ابنحسام خوسفی از صنایع ادبی همچون تشبیهات مرکب و استعارههای رنگمحور برای خلق صحنههای چندلایه استفاده کرده است. تقابلهای دوگانه (مانند دود تیره و آتش رخشنده، یا شب سیهپوش و سپیدهدم)، حرکتِ شعر از ظلمت به سوی نور و از پنهانی به آشکاری را پیش میبرد. ارجاعات تاریخی به اسطورهها و آموزههای دینی نیز به غنای محتوایی اثر افزوده و آن را در امتداد سنت نبوی و علوی قرار داده است.
در این اثر، عدد هفت صرفاً یک تمهید ساختاری نیست، بلکه بازتابی از «هفت آسمان» و «هفتخوانِ» سلوک معنوی است. ابنحسام در پایان این منظومه، با تضرعی شخصی و فروتنانه، دایره مدح را از کیهان به ضمیرِ خویش میکشاند و با درخواست «روشنیِ جان»، پیوند میان ستایشِ امام و تزکیه نفس را به کمال میرساند.