آریا جوان -
به گزارش خبرنگار مهر، آیین افتتاح کتابخانه شخصی غلامعلی حدادعادل که به بنیاد دائرهالمعارف اسلامی اهدا شده است، همزمان با هفته کتاب و کتابخوانی، روز چهارشنبه ۲۷ آبان ۱۴۰۵، در محل این بنیاد برگزار شد. در این آیین، کتابخانه شخصی غلامعلی حدادعادل، شامل بیش از ۲۵ هزار جلد کتاب و مجله، رسماً در اختیار بنیاد دائرهالمعارف اسلامی قرار میگیرد تا این مجموعه ارزشمند در خدمت فعالیتهای علمی، پژوهشی و مطالعاتی و بهرهمندی محققان و علاقهمندان به کتاب و دانش قرار گیرد.
وی پس از خوشآمدگویی به میهمانان خارجی و اساتید، و همچنین رحلت مرجع عالی قدر و استوار در کلام و استوار در نظر، مرحوم آیتاللهالعظمی وحید خراسانی، گفت: کتابخانههای مراکز علمی و تحقیقی، یکی از ارکان و موجباتِ غیرقابلانکار در تسهیلِ رشد و ارتقای پژوهش هستند؛ چه کتابخانههایی که به نام اشخاص اهداکننده نامگذاری شدهاند (مانند کتابخانه مرحوم وزیری در یزد، کتابخانه ملی ملک و کتابخانه مرحوم مرعشی نجفی در قم در صدر همه آنها) و چه مجموعههایی که بخشی از یک کتابخانه بزرگتر شدهاند؛ از جمله کتابهای اهدایی به کتابخانه دانشکده ادبیات، کتابخانه مرکزی، و کتابهای اهدایی اساتید و بزرگان به کتابخانه «بنیاد المعارف اسلامی» از جمله: احمد طاهری عراقی، استاد فقید استاد زریاب، استاد اعلم، استاد جهانگیری، سرکار خانم ثنا، رضازاده، افشاری، کتابخانه شخصی ایرج افشار و کتابخانه بزرگ اسلامی.
این مجموعهها به مثابه راههای میانبری هستند که هم مدیران مراکز علمی، پژوهشی، دانشگاهی و حوزوی را در فراهمسازی ملزومات اصلی اهل علم از حیث سرعت توانا میسازند و هم محققان و دانشپژوهان را از «تجربهی زیسته»ی صاحب اثر به زبان پژوهش برخوردار میسازند. نکته اخیر بسیار مهم است؛ بهویژه در مورد کتابخانههای استادان و عالمان که خود کتابخوان، کتابدان و کتابدار بودهاند و غالباً حواشی راهگشایی بر کتابهایی که خواندهاند نوشتهاند. مهمتر اینکه، همان کتابخانه شخصی، سنگ بنای کتابخانه یک مرکز علمی شده و با همان الگو و تحت اشراف همان استاد توسعه یافته است.
کتابخانه اهدایی بزرگ اسلامی تمامی این ویژگیها را داراست؛ مجموعهای بالغ بر ۲۵ هزار جلد که در طول زمان افزایش یافته و شمار زیادی از کتابهای آن در حاشیهها و صفحات دارای یادداشتهای ایشان است که قطعاً سودمندی فراوانی دارد. علاقه خاص ایشان به این کتابخانه سبب شد به تعلیم بیندیشند و ممنونیم که «بنیاد المعارف اسلامی» را برای تحقق این اندیشه برگزیدند. ایشان با التفاتی ویژه، علاوه بر تأمین هزینه تجهیز کتابخانه، بر فرایند آمادهسازی کتابها نظارت داشتند و برخلاف بسیاری از مجموعههای اهدایی که پس از اهدا از گسترش کیفی بازمیمانند، برای استمرار پویایی آن، شخصاً برنامهریزی متناسبی تدارک دیدند که همگی باید سپاسگزار این لطف باشیم.
در این مطالب کوتاه، به اقتضای مقام و با توجه به حاضران محترم، چند مورد از کتابخانههای مشابه را بر اساس سیر تاریخی در دوره معاصر نام میبرم تا مشخص شود سنتِ اهدای کتاب و پیوند آن با نهادهای علمی چگونه در کشور ما اجرا شده است (اگرچه انتخابهای من عمدتاً از حوزههای علمیه است):
۱. کتابخانه مرحوم حاج حسین آقای ملک: تأسیسشده در منزل پدری (منزل حاج محمدکاظم ملکالتجار) در بینالحرمین در سال ۱۳۱۶.
۲. کتابخانه مرحوم سید محمد وزیری در یزد: (که البته تفاوتی در نوع ساختار داشت، اما به رسم احترام نام برده شد).
۳. کتابخانه مسجد اعظم قم: تأسیسشده توسط آیتالله بروجردی؛ که افتتاح آن یک دو هفته پس از رحلت ایشان برنامهریزی شده بود اما با بیماری متوقف شد. هسته اولیه این کتابخانه با دو مجموعه (یک مجموعه ۲۵۰۰ جلدی و مجموعهای دیگر از یکی از علمای اصفهانی مقیم قم از شاگردان گذشته) شکل گرفت.
۴. کتابخانه مؤسسه تحقیقاتی امام صادق(ع): که استاد سبحانی در سال ۱۳۵۹ شمسی همزمان با تأسیس مؤسسه، کتابخانه شخصی خود را که گویای تحقق وجودی علمی یک عالم در ظرف حداقل ۴۰ سال بود، به آنجا منتقل کردند. این کتابخانه همچنان زیر نظر و اشراف ایشان توسعه یافته و از التفات خاص جناب آقای معراجی نیز برخوردار است که بیدریغ به کتابخانه ما نظر دارند.
۵. کتابخانه مرحوم شیخ جعفر حسنی: متعلق به یکی از علمای نجف که به تهران آمده بود و منزلشان در خیابان شهدا (شکوفه) قرار داشت. کتابخانه ایشان به روی اهالی علم باز بود، کتابها را خوانده بود و بر آنها بسیار نوشته بود. این کتابخانه حدود ۳۰ هزار جلد کتاب داشت و در سالهای پایانی عمر ایشان به درخواست عدهای، با تأسیس «بنیاد فرهنگ جعفری» و مؤسسه پژوهشی حفظ شد. این مجموعه نیز دارای کتابهایی با حواشی و نکات است.
۶. کتابخانه عمومی مرحوم آیتالله حکیم در نجف: تأسیسشده در سال ۱۳۷۷ قمری که هسته اولیه آن با کتابخانه شخصی ایشان تشکیل یافت و ایشان با تخصیص مبالغی برای رشد آن اقدام نمودند.
۷. کتابخانه دارالعلم مرحوم آیتالله خوئی: که هسته اولیه آن بر اساس کتابخانههای شخصی مورداستفاده شکل گرفت.
گزارش مختصر ارائهشده بیشتر در این راستا بود که مخاطبان عزیز بدانند اقدام ارزشمند استاد دکتر بزرگ اسلامی در زمره سیره همین بزرگان و عالمان دینی قرار دارد.
دومین سخنران رضا مختاری (عضو هیئت امنای بنیاد دایرهالمعارف و رئیس مرکز کتابشناسی شیعه) بود، که به نیابت از سید محمود مرعشی در مراسم حاضر شده بود. وی گفت: نکاتی را پیرامون کتابخانه معظم آیتالله مرعشی نجفی خدمتتان عرض میکنم. سیدمحمود مرعشی به مصداقِ «مرد و کار»، تمام عمر خود را صرف این کتابخانه کرده و هیچ کار دیگری را نپذیرفتهاند؛ حتی امامت جماعت. روزی پدر بزرگوارشان به ایشان گفتند: «از جای من برو در حرم نماز بخوان»، اما ایشان دیدند که از کارهای دیگر بازمیمانند و حتی امامت جماعت را هم نپذیرفتند. سراسر عمر ایشان، از ابتدا تا کنون، صرف این کتابخانه شده است؛ چه در دوران پیش از تأسیس رسمی کتابخانه و چه پس از آن.
اگر «علت مُختصّۀ» (سبب اصلی) این کتابخانه، شخصِ مرحوم آیتالله مرعشی نجفی بودهاند، «علت مَادّی و مُبقیۀ» آن، حاج محمود مرعشی هستند که با فداکاری و کار شبانهروزی، کتابخانه را به این جایگاه رساندهاند. دستاورد این تلاشها تاکنون به این شرح است:
* انتشار ۶۶ جلد از فهرست مخطوطات کتابخانه (مجلدات قطوری که در هر جلد ۴۰۰ تا ۵۰۰ نسخه خطی معرفی شده است).
* انتشار ۵ جلد از فهرست نسخههای عکسی کتابخانه (نسخههای دیجیتال و میکروفیلمها هنوز فهرستمنتشرشدهای ندارند).
* انتشار ۱۲ جلد از فهرست کتابهای چاپی هندوستان (در حالی که تنها حدود ۳۰ جلد فهرست مربوط به کتابهای چاپی هند در این کتابخانه در دست تهیه است). هیچ کتابخانهای در ایران وجود ندارد که ۱۲ هزار نسخه کتاب چاپی هند در آن موجود باشد، اما این مجموعه چنین گنجینهای دارد و در حال فهرستشدن است.
او در ادامه افزود: نکته دیگر، ارتباط بسیار خوب این کتابخانه با مراکز علمی و کتابخانههای جهان است؛ به طوری که تا پیش از این، آقای مرعشی از هر جلد فهرستِ منتشرشده، حدود ۳۰۰ نسخه به کتابخانهها و مراکز علمی دنیا میفرستادند. بنده خود در مدینه منوره شاهد این ارتباط بودم؛ در کتابخانه «مسجدالنبی» (که سالها پیش در وسط مسجد و اکنون در سمت غرب، نزدیک بابابیبکر قرار دارد) وقتی به کتابهای شیعه مراجعه کردم، در کنار فهرست الفبایی آستان قدس و یک جلد نهجالبلاغه، «فهرست کتابخانه مرعشی» را نیز دیدم. همچنین در «کتابخانه بزرگ ملک عبدالعزیز» در غرب مسجدالنبی، مدیر کتابخانه گفت ما با کتابخانه آیتالله مرعشی ارتباط داریم و فهرست آن را در اختیار داریم. این مجموعه از معدود کتابخانههایی است که با کتابخانههای جهان ارتباط دارد و فهرست آن در کتابخانههای معتبر دنیا موجود است.
رضا مختاری در خصوص نفایس مخطوطات گفت: هدف این کتابخانه تنها دنبال کردن نسخههای هنری و گرانقیمت نبوده، بلکه «نفایس مخطوطات شیعی» مد نظر بوده است. دستخط بسیاری از علمای بزرگ شیعه در این کتابخانه نگهداری میشود؛ از جمله خطِ شیخ طوسی (متعلق به سال ۴۶۰ هجری)، علامه حلی، شهید ثانی، علامه مجلسی، شیخ بهایی، میرداماد و بسیاری از بزرگان دیگر.
او افزود: سرویسدهی کتابخانه به محققان نیز در بالاترین سطح قرار دارد و احیاناً تبلیغات سوئی که علیه آن میشود درست نیست. یکی از پرکارترین بخشهای کتابخانه، بخش «عکاسی و میکروفیلم» است که بهصورت شبانهروزی برای عکاسبرداری از نسخهها و تقدیم آنها به محققان و پژوهشگران فعالیت میکند. برخی تبلیغات منفی، ناشی از گلایه کسانی است که تاجر نسخه یا دلالِ عکسِ نسخه هستند، نه پژوهشگر واقعی؛ گاهی افرادی مراجعه میکنند و یکجا تقاضای سفارش ۵۰۰ نسخه را دارند که طبیعتاً توقع بیجایی است. سرویسدهی این کتابخانه در بخش خطی و چاپی به پژوهشگران، از بهترینهاست و اگر کتابخانه آیتالله مرعشی نبود، کارهای پژوهشیِ ناچیزی که این بنده حقیر انجام دادهام، به هیچ وجه به ثمر نمیرسید.
مختاری ادامه داد: حتی پیش از تأسیس رسمی کتابخانه نیز، آیتالله مرعشی کتابهای خود را در اختیار دیگران قرار میدادند و بسیاری از رجال و چهرههای برجسته دانشگاهی با ایشان مرتبط بودند. از جمله این بزرگان میتوان به موارد زیر اشاره کرد: مرحوم آقابزرگ تهرانی (البته اشاره به نامهای دیگری چون:) مرحوم قزوینی، مرحوم سیدمحمد مشکات، مرحوم فروزانفر، مرحوم زرینکوب، مدرس رضوی، جلالالدین همایی، محمود شهابی و مرحوم عباس اقبال آشتیانی.
مرحوم عباس اقبال در چند سال آخر عمر خود، ۶ نامه به آیتالله مرعشی نوشته است که پایان همه آنها با عبارت «ارادتمند صمیمی» امضا شده است؛ اما شروع این نامهها شایسته توجه است (تاریخها به سال شاهنشاهی و هجری شمسی است):
۱. ۱۲ بهمن ۲۵۲۵ (شاهنشاهی): شروع با عبارت «روحی فداک»
۲. ۳۰ شهریور ۱۳۲۷: «دوست علامه بزرگوارم»
۳. ۲۱ آذر ۱۳۲۷: «دوست بزرگوار ارجمندم»
۴. ۹ تیر ۱۳۲۸: «مخدوم معظم»
۵. ۵ بهمن ۱۳۲۸: «مخدوم معظم ارجمندم»
۶. ۲۰... ۱۳۲۹: «مخدوم و سرور معظم»
۷. ۳۰ مرداد ۱۳۳۰:...
۶۰ سال همنشینی با کتاب؛ حاصل عمر علمی حداد عادل کجا قرار گرفت؟
سید عباس صالحی سخنران بعدی بود، وزیر ارشاد پس از توضیحاتی درباره کتابخانه های مهم و تأثیرگذار، درباره حداد عادل گفت: مشخص است که ایشان ۶۰ تا ۷۰ سال یا بیشتر با کتاب مأنوس بودهاند و حوزههای فعالیتشان بسیار متنوع است. بنده نمیخواهم در محضر ایشان اغراق کنم و سعی میکنم ادبیاتم همیشه دور از اغراق باشد؛ اما دامنه متنوعی از علائق در ایشان وجود داشته است:
۱. حوزه فلسفه: که به تعبیری، از پای فیزیک به پای فلسفه پناه بردند. ایشان بیش از ۶۰ سال است که در این حوزه تخصصی فعالیت دارند؛ استاد دانشگاه بودهاند، در همایشهای مختلف سخنرانی کردهاند و...
۲. حوزه شعر و ادبیات: که هم به خواندن شعر تعلقخاطر دارند، هم شعر میسرایند و هم نقد شعر میکنند.
۳. حوزه زبان فارسی: تعلقات بیش از نیم قرن ایشان به حوزه زبان فارسی؛ اعم از مطالعات، تدریس، سخنرانی، مقاله و مدیریت فرهنگی در «فرهنگستان زبان و ادب فارسی» و غیره.
۴. حوزه ترجمه.
۵. حوزه تعلیم و تربیت و پرورش: نقشآفرینی آقای دکتر حداد عادل از سالهای ۵۷ و ۵۸ بهطور مشخص در تدوین کتابهای درسی در دهه اول انقلاب؛ از جمله کتاب «بینش دینی» در سالهای ۵۹ و ۶۰ که فراتر از یک کتاب درسی دانشآموزی و در سطح مباحثات بینابینی بود. همچنین مسئولیت در مجلات «رشد». ایشان مدتها معاون وزیر آموزش و پرورش بودند و بیش از یک دهه در این مسئولیتها حضور داشتند. اولین باری که خدمت ایشان رسیدیم، در مجموعه مجلات رشد بود که تعداد آنها به ۲۰ مجله رسیده بود و میگفتند بچههایمان اکنون به این عدد رسیدهاند. ایشان همچنین نقل میکردند که در زمان ریاستجمهوری حضرت آقا، ایشان فرموده بودند: «رشد معلم را من از اول تا آخر میخوانم.» همچنین مجلات ارزشمندی چون «رشد زبان و ادبیات فارسی» و کارهای دیگری که ایشان در حوزه پرورش داشتند و هنوز هم دارند. پیوند این حوزه با فعالیتهای همسر مکرم ایشان (سرکار خانم) که در این زمینه فعال بودند، ترکیب ویژهای در مباحث آموزشی ایجاد کرده است.
تعلقات دینی حداد عادل تنها به تبلیغات دینی محدود نبوده، بلکه تبلیغات و تعلیمات دینی را با هم پیش بردهاند. از جمله بهترین کارهای ایشان در این زمینه، ترجمه قرآن کریم و برخی ترجمههای دیگر از مصادر دینی و همچنین مقالات و کتابها در حوزه اسلامشناسی است.
۶. حوزه علوم سیاسی و سیاست: تعلقات سیاسی ایشان و خانوادهشان (از جمله وابستگیهای فامیلی) از دوران نهضت ملی دکتر مصدق، قیام ۱۵ خرداد و پس از انقلاب ادامه داشته است. در مستندی که اخیراً از سازمان صداوسیما پخش شد، به سالهای ۵۸ و ۵۹ که کشور هیجان بالای سیاسی داشت اشاره شد؛ دورهای که ایشان عضو شورای پنجنفره و سپس شورای سهنفره صداوسیما بودهاند و پس از آن نیز سه دوره نمایندگی مجلس و مسئولیتهای دیگر را بر عهده داشتند. ایشان صرفاً یک دانشمند نیستند، بلکه در حوزه سیاست نیز تعلقخاطر داشتهاند.
در مجموع، علوم انسانی در سه شاخه «دین، فلسفه، و زبان و ادبیات» سه شاخه میانرشتهای است و کسانی که در این حوزهها حرکت میکنند -یعنی فلسفه، زبان و ادبیات، و دین- با وجود تفاوت در میزان تسلط، همگی در کتابخانهی ایشان انعکاس یافتهاند.
یکی از مهمترین ابعاد، مسئولیت ایشان به عنوان ریاست «بنیاد دایرهالمعارف اسلامی» از سال ۱۳۷۳ تا کنون است. عنصر مسئولیت در یک نهاد علمی، فرد را با تعلقاتی فراتر از حوزهی تخصصی خاص درگیر میکند. دوستانی که امروز کتابخانهی ۲۵ هزار جلدی ایشان را میبینند، پشت آن یک کتابخانهی شخصی جامع را حس میکنند که با تعلقات ایشان گلچین شده است.
وی افزود: در خصوص سرنوشت کتابخانههای شخصی، پایانهای متفاوتی وجود دارد؛ برخی مانند کتابخانه ملک، به تأسیس یک نهاد جدید با پشتوانههای اقتصادی انجامیدهاند، و برخی دیگر مانند کتابخانهی حضرت آیتالله مرعشی نجفی به کتابخانه تبدیل شدند. اما نوع دوم -که دکتر حداد عادل آن را برگزیدند- اتصال کتابخانه به مراکز علمیِ موجود است؛ بهویژه جایی که بیش از ۳۰ سال عمر خود را در آن گذراندهاند (بنیاد دایرهالمعارف اسلامی). این همان کاری است که مرحوم سیدمحمد مشکات با اهدا کردن کتابهای خود به دانشگاه تهران انجام داد و هسته مرکزی کتابخانه دانشگاه تهران شد؛ یا کاری که استاد یحیی مهدوی با «دانشنامه» انجام دادند. دکتر حداد عادل برای پایانبندی این کار نیز اندیشیدهاند تا این مجموعه به محلی برای استفاده اهل علم تبدیل شود.
برای ایشان طول عمر و توفیقات فراوان آرزومندیم. اگرچه نسبتها امروز مضاعف شده است؛ هم با شهادت و هم با اتفاقات سخت اما حماسی خانوادههای شهدای عزیز ایران... مهم این است که کاروان علم، عزت، اقتدار و استقلال ایران همچنان به راه خود ادامه دهد.