يکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵

اندیشه

همه زخم‌های اسارت از شکنجه بعثی‌ها نبود

همه زخم‌های اسارت از شکنجه بعثی‌ها نبود
آریا جوان -
  بزرگنمايي:

آریا جوان -

خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مهدیس میرزائی اعتمادی: فضل‌الله صابری، حدود پنجاه و پنج روز پیش از آغاز جنگ، فعالیت خود را در رادیو آبادان آغاز کرد؛ رادیویی که در فاصله دویست تا سیصد متری اروندرود قرار داشت و تا زمان بمباران، در فاصله عملیات کربلای ۴ و ۵، در آن فعالیت می‌کرد. او پس از آن مدیر پخش رادیو اهواز شد و از سال ۱۳۷۰ تا ۱۳۷۵ مدیریت رادیو سمنان را بر عهده داشت. سپس به اصف‌هان رفت و حدود ده سال معاون صدای مرکز اصف‌هان و پس از آن ده سال نیز مشاورمدیرکل این مرکز بود. وی سپس ازسال ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۹ در حوزه هنری استان اصفهان به تلاش‌های هنری خود ادامه داد.
صابری که در دوران فعالیت رسانه‌ای خود علاوه بر مدیریت رسانه، تهیه کننده رادیو نیز بود و برای برخی از برنامه‌های اجتماعی رادیو متن می‌نوشت و نمایشنامه‌نویسی را در همین رسانه نیز داشت، از سال ۱۳۸۶ به‌طور جدی وارد حوزه نویسندگی و تألیف کتاب شد و اکنون شمار آثارش را ۴۶ کتاب عنوان اعلام می‌کند. از جمله آثار او می‌توان به کتاب «فرکانس، یازده ۶۰» اشاره کرد که در آن به نقش رادیو در رویدادهای جنگ و ماجرای نجات آبادان از اشغال دشمن پرداخته است و در سال ۱۳۹۹ هم در جشنواره کتاب جلال آل احمد و هم در موضوع دفاع مقدس کتاب سال شد و فیلم سینمایی «آبادان، یازده ۶۰» با اقتباس از آن ساخته شد و در جشنواره فیلم فجر جایزه شهید قاسم سلیمانی را به خود اختصاص داد.
تجربه سال‌ها فعالیت رسانه‌ای و مواجهه با روایت‌های آزادگان، او را به سوی موضوعاتی برد که به گفته خودش در خاطرات رایج جنگ کمتر به آن‌ها پرداخته شده است. یکی از این موضوعات، خبرچینی و همکاری برخی اسرای ضعیف النفس و بریده از رنج اسارت با نیروهای صدامی و در مقابل، رفتارها و فداکاری‌هایی است که در روابط میان اسرا شکل می‌گرفت. او به اتفاق همکارش رضا اعظمیان جزی در کتاب «آبشت» که مفهوم خبرچینی و جاسوسی را در بردارد، تلاش کرده است به این بخش کمتر روایت‌شده از تجربه اسارت بپردازد؛ موضوعی که پرسش‌هایی درباره مرز میان ثبت خاطره، راستی‌آزمایی روایت‌ها و داوری درباره رفتار افراد پیش می‌کشد. همین موضوع بهانه‌ای شد تا با او در خصوص این روایت‌ها و ثبت چنین وقایعی به گفت‌وگو بنشینیم.
*چه شد که در میان روایت‌های رایج از شکنجه و دشواری‌های اسارت، تصمیم گرفتید به سراغ موضوع کمتر روایت‌شده جاسوسی و خبرچینی برخی از اسرای به قول خودتون بریده از رنج اسارت بروید؟
من در روزهای نخست آزادی اسیران ایرانی، مسئول پخش صدای خوزستان بودم. به همین دلیل، اسامی آزادگان برای اعلام از رادیو و اطلاع‌رسانی درباره زمان ورودشان به کشور در اختیارم قرار می‌گرفت تا مردم بدانند چه زمانی می‌توانند برای استقبال به فرودگاه بروند.
همین ارتباط اولیه با موضوع باعث شد به این فکر بیفتم که اگر با آزادگان ارتباط برقرار کنیم، چه سوژه‌هایی می‌توان از دل خاطرات و تجربه‌های آن‌ها بیرون کشید؛ سوژه‌هایی که ویژگی خاصی داشته باشند و بتوانند ابعاد پنهان اسارت را نیز روشن کنند. چند بار به فرودگاه رفتم تا فضای استقبال و احساسات مردم را ببینم. بعد تصمیم گرفتم همراه آزادگان سوار اتوبوس شوم و از فرودگاه تا محل استقرارشان در مصلای جمعه اهواز، کنارشان بنشینم و صحبت‌هایشان را بشنوم. در همان مسیر، نکاتی مطرح می‌شد که برایم جالب و قابل تأمل بود.
بعدها که آزادگان را به استودیو دعوت کردم تا خاطراتشان را تعریف کنند، متوجه شدم بخش زیادی از روایت‌ها، با وجود تفاوت اردوگاه‌ها، تکراری است. بیشتر صحبت‌ها درباره شکنجه‌ها، آزارها، رفتارهای خشن نیروهای بعثی، بیماری‌ها و شرایط دشوار اسارت بود. این موضوعات اهمیت داشت، اما احساس کردم لازم است از زاویه‌های دیگری هم به تجربه اسارت نگاه کنیم.
در روزهای نخست آزادی اسیران ایرانی، مسئول پخش صدای خوزستان بودم. به همین دلیل، اسامی آزادگان برای اعلام از رادیو و اطلاع‌رسانی درباره زمان ورودشان به کشور در اختیارم قرار می‌گرفت تا مردم بدانند چه زمانی می‌توانند برای استقبال به فرودگاه بروند
اول با خودم فکر کردم ببینیم آزادگان از اشتباهات و حماقت‌های دشمن چه استفاده‌هایی کرده‌اند و چگونه توانسته‌اند رفتار نیروهای بعثی را به نفع خودشان به کار بگیرند. به همین دلیل، وقتی آزادگان به استودیو می‌آمدند، با اینکه خودشان تمایل داشتند از سختی‌ها و شکنجه‌ها بگویند، من بیشتر از آن‌ها می‌خواستم درباره اشتباهات و ساده‌لوحی دشمن و بهره گیری و استفاده آزادگان مقاوم ایرانی از آن‌ اشتباهات صحبت کنند.
برای مثال، با آقای رحیمی از آزادگان که بعدها نماینده خوزستان در مجلس شد، گفت‌وگو کردم. آن زمان، فکر می‌کنم سال ۱۳۶۳ بود. او عکسی را نشانم داد که پشت سرش تابلویی دیده می‌شد. روی تابلو نوشته بودند: «همان‌گونه که زدن موی زائد بدن واجب است، اطاعت از فرمانده اردوگاه نیز واجب است.» این عبارت نمونه‌ای از تبلیغات و شیوه‌های عجیب نیروهای عراقی برای تحمیل اطاعت به اسرا بود. بخشی از همین گفت‌وگوها بعدها درمجموعه‌ای با عنوان «طنز آزادگان» نوشته شد. پیش از آن نیز مجموعه‌های «طنز ایثارگران» و «طنز جانبازان» را با همکاری رضا اعظمیان جزی و منصور قربانی کار کرده بودم. قرار بود این سه مجموعه در قالب یک کتاب کنار هم قرار بگیرند، اما انتشار آن به تعویق افتاد.
در جریان گفت‌وگوها، موضوع دیگری هم توجهم را جلب کرد؛ آسیب‌هایی که اسرا از ناحیه جاسوسان و خبرچینان متحمل شده بودند. به نظرم این بخش از تجربه اسارت کمتر روایت شده بود و ارزش داشت جداگانه به آن پرداخته شود.
* در جریان تحقیق با شکل‌های مختلفی از ارتباط اسرا با عراقی‌ها روبه‌رو بوده‌اید؛ از خبرچینی برای گرفتن غذا یا سیگار گرفته تا انتقال اطلاعات و همکاری با دستگاه‌های اطلاعاتی و تبلیغاتی بعثی‌های عراق. این رفتارها را چگونه از هم تفکیک می‌کنید؟ آیا می‌توان میان جاسوس و خبرچین تفاوت گذاشت؟
در مقیاس یک کشور، ممکن است تفاوت‌هایی میان این رفتارها وجود داشته باشد، اما در اردوگاه شرایط متفاوت بود. به طوری که هر حرکت یا فعالیت بسیار عادی هم می توانست جرم تلقی شده و ممنوع باشد. البته در بین خیل اسرای آزاده و مقاوم در هر در اردوگاهی اتاق فکری کاملا سری و مخفیانه متشکل از تعداد انگشت‌شماری از افراد خاص و صاحب فکر و اندیشه و شَمِ سیاسی، عقیدتی، امنیتی و مذهبی وجود داشت که آن‌ها هسته اصلی برنامه‌ریزی برای حفظ روحیه و وحدت افراد مقاوم و تصمیم گیری برای مواجه شدن با حوادث و تحوالات جدید اعمال شده از سوی بعثی‌های مسئول اردوگاه و عوامل مزدور آنان به شمار می‌آمدند. نیروهای امنیتی دشمن بعثی ابتدا در پی شناسایی همین افراد و تشکیلاتشان بودند و سپس هر اقدامی را که از سوی آزادگان ما می‌توانست روحیه‌آفرین و تقویت‌کننده تاب‌آوری‌شان در برابر رنج‌ها و شکنجه‌های وارد شده باشد، برنمی تابیدند. به همین منظور با تهدید، ارعاب، تطمیع و برانگیختن حس نژادپرستی در صد جذب و جلب همکاری افرادی با اراده‌ای ضعیف بودند تا از طریق آنان به اهداف شومشان برسند.
اردوگاه‌ها را نظامیان خشن بعثی اداره می‌کردند و اگر یک نفر خطایی می‌کرد، همه را تنبیه می کردند. از سوی دیگر اسرا غذای کافی و مناسبی نمی‌خوردند و بدن‌هایشان به شدت ضعیف شده بود. حتی تنبیه‌های کوچک هم می‌توانست آسیب‌های جدی برای آنان به دنبال داشته باشد؛ حتی گاهی به نقص عضو یا مرگ آزاده‌ای مظلوم در اثر شکنجه منجر شود.
بنابراین، وقتی از دید آزادگان به موضوع نگاه می‌کنیم، حتی خبرچینی هم خیانت و گناه بسیار بزرگی به کشور و هم‌کیشان و هم‌نوعان محسوب می‌شده؛ چون تأثیر آن بر وضعیت دیگران و آسیبی که به آن‌ها وارد می‌کرد، فراتر از عنوانی بود که برای آن به کار برده می‌شود. از این منظر، نمی‌توان در آن شرایط جاسوس و خبرچین را از یکدیگر جدا کرد.
برای مثال فردی، در اثر خبرچینی و انتقال اطلاعات نادرست، آسیب جسمی جدی دید و کلیه‌اش را از دست داد؛ یا آزاده شهید رضایی اهل خراسان، که در کربلای ۴ اسیر شده بود؛ در ابتدای اسارت درباره کشتن چند نیروی نظامی بعثی با یکی از رفقایش صحبت کرده بود و او در اثر بی احتیاطی آن را در بین جمع دیگری از اسرا نقل می‌کند که جاسوس و خبرچینی هم دربین آن‌ها بوده و او برای خود شیرینی، این موضوع را به رابط بعثی خود گزارش می‌کند و با شناسایی رضایی، او را پس از فجیع‌ترین و وحشیانه‌ترین شکنجه‌های جسمی با شکستن دست و پا و دنده‌هایش، با فرو کردن صابون در گلویش خفه کرده و به شهادت رساندند.

آریا جوان


*وقتی روایت‌های متفاوتی از یک واقعه می‌شنوید، چگونه اعتبار آن‌ها را ارزیابی می‌کنید؟ آیا نمونه‌ای دارید که روایت افراد با یکدیگر تعارض داشته باشد و شما برای تشخیص روایت معتبرتر به منابع دیگری مراجعه کرده باشید؟
بله، روایت‌های متناقض وجود داشت. برای مثال، استخبارات و سازمان امنیت عراق حدود ده نفر از ظاهر به اسرا را در یک پروژه اطلاعاتی امنیتی پیچیده به یک اردوگاه ‌آوردند تا به تشکیلات و وحدت اسرای آزاده ضربه کاری و مؤثری بزنند و آن را از بین ببرند. چند روایت درباره این ماجرا شنیدم، اما تلاش کردم کامل‌ترین و معقول‌ترین روایتی را انتخاب کنم که با شواهد و منطق سازگارتر باشد.
همه افراد تمام واقعیت را نمی‌گفتند؛ حتی کسانی که حاضر به مصاحبه شده بودند. گاهی ناچار بودم به همان اطلاعاتی که فرد در اختیارم می‌گذاشت، اکتفا کنم و آن را در کنار اطلاعات دیگر قرار دهم به همین جهت چندین کتاب در این خصوص تهیه کردم و با مقایسه و کنار هم گذاشتن نقل‌قول‌ها، معقول‌ترین و عملیاتی‌ترین آن‌ها را برگزیدم. در این میان یکی، دو نفر از افراد برای اینکه نشان دهند خودشان هم در ماجرا تنبیه افرادی از آن ده نفر جاسوس حضور داشته‌اند، روایت‌ درستی ارائه نکرده بودند.
در همان واقعه، اتاق فکر اسرا برای مقابله با نقشه عراقی‌ها برنامه‌ریزی کرده بود و برای افراد مختلف وظایفی تعیین شده بود. بااین‌حال، بخشی از اتفاقات نیز از کنترل خارج شده بود. در نهایت، تلاش کردم روایت را براساس مجموعه اطلاعات و روایت‌هایی که در اختیار داشتم، باور پذیر و قریب به واقعی اصلی تنظیم کنم.
در راستی‌آزمایی‌ها روایت یکی از آزادگان تیز هوش و زرنگ به نام «م. مصلحی» در اسارت، او از همان دقایق اول اسارت، طرح همکاری ظاهری و حساب شده را با نیروهای امنیتی بعثی‌های عراق، با توجه به سابقه انجام وظیفه‌اش در اطلاعات و عملیات لشکر محل خدمتش، طوری برنامه‌ریزی کرده بود که با اطلاعات نادرست خود، چند درجه‌دار و افسر اطلاعاتی دشمن را تا چندین روز فریب داده و از فشار بر خود و نیروهای رزمی و خط شکن اسیر کاسته بود. که من برای راستی‌آزمایی این ادعا کتاب «تکریت یازده احمد چلداوی» را تهیه و مطالعه کردم. چون او در بیمارستان با شنیدن گفت‌وگوهای مصلحی و افسران بعثی، به او به عنوان جاسوس دشمن شک می کند، طوری که فرد ایرانی دیگری از مجروحین بستری در آن بیمارستان را تحریک می‌کند که او را به عنوان جاسوس از میان بردارد؛ اما مصلحی به او توضیح می‌دهد که به دلیل شرایط موجود نمی‌تواند همه‌چیز را آشکارا بیان کند و در واقع با عراقی‌ها همکاری نمی‌کند. روایت چلداوی با گفته‌های مصلحی مطابقت داشت و بعدا در اردوگاه شرح کامل موضوع را برای او داده بود.
در مواردی نیز برای بررسی روایت‌ها، سراغ دیگر اسرای حاضر در واقعه رفتم. برای نمونه، درباره ماجرای یکی از مسئولان اردوگاه که از اسرای ایرانی بود و مورد اخلاقی داشت، توانستم دو نفر از افراد درگیر را در یکی از استان‌های کشور پیدا کنم. که آن‌ها موضوع را تایید کردند.
این شیوه در کار من سهم زیادی داشت. گاهی خود فردی که جاسوس بود، درباره رفتارهایش توضیح می‌داد، اما جزئیات یا پیامدهای آن رفتار را بیان نمی‌کرد. این بخش‌ها را از دیگر اسرا می‌پرسیدم. آن‌ها توضیح می‌دادند چگونه به فرد مشکوک شده‌اند و چطور او را زیر نظر گرفته‌اند یا با دادن اطلاعات نادرست، ارتباطش با بعثی‌ها را دچار خدشه کرده‌اند، طوری که دیگر به او و خبرهایش چندان اعتماد نمی کردند.
البته همه افراد تمام واقعیت را نمی‌گفتند؛ حتی کسانی که حاضر به مصاحبه شده بودند. گاهی ناچار بودم به همان اطلاعاتی که فرد در اختیارم می‌گذاشت، اکتفا کنم و آن را در کنار اطلاعات دیگر قرار دهم.
* پس از گذشت سال‌های طولانی از دوران اسارت، چه موانعی برای گفت‌وگو با این افراد داشتید؟ آیا ترس از قضاوت، پیامدهای افشای هویت یا تمایل‌نداشتن به بازگویی گذشته بر پاسخ‌های آن‌ها اثر می‌گذاشت؟
همه افراد، حاضر نبودند تمام واقعیت را بیان کنند؛ حتی کسانی که پذیرفته بودند گفت‌وگو کنند، بخشی از ماجرا را ناگفته می‌گذاشتند. برخی از جزئیات را ناچار بودم از دیگر اسرا پیگیری کنم. بعضی از افرادی که بسیار بدرفتاری کرده بودند، به کشور بازنگشتند و برخی دیگر در اردوگاه کشته شدند یا از سوی عراقی‌ها تنبیه شدند یا در هنگام آزادی اسرا از ترس مجازات در ایران به کشور دیگری پناهنده شدند یا همانطور که اشاره کردم، یکی از این‌ها، پس از شناخته‌شدن به‌عنوان جاسوس، همراه خانوادهاش محل زندگی خود را تغییر داده بود و از این دست، افراد دیگری هم هستند.

آریا جوان


* وقتی از یک سو بر حفظ تصویر حماسی شهدا و اسرا تأکید می‌کنید و از سوی دیگر معتقدید نباید ضعف‌ها و واقعیت‌های تلخ دوران جنگ و اسارت را پنهان کرد، این دو نگاه را چگونه با یکدیگر جمع می‌کنید؟
من یک دیدگاه کلی هم درباره نحوه روایت این موضوعات دارم. مثلاً وقتی می‌بینم بعضی افراد در کنار پیکر شهدا عکس می‌گیرند، تعجب می‌کنم و معتقدم نباید این کار را انجام داد. گاهی خانواده فردی که فوت کرده است، بعد از غسل و کفن به دیدن پیکر او دعوت می‌شوند. من عکس‌هایی هم دیدهام که در آن‌ها افراد سر شهید را در آغوش گرفته‌اند و دیگران هم در حال تماشای این صحنه هستند و از آن عکس می‌گیرند. به نظرم نباید چنین تصاویری را به این شکل ثبت و منتشر کرد.
باید آخرین تصویری که از فرد ایثارگری به یادگار می‌ماند که جانش را در راه کشور و مردمش فدا کرده، تصویری ایستاده و حماسی باشد. ما باید نگاه حماسی به شهادت داشته باشیم؛ همان‌طور که باید به اسارت آزادگان مقاوم و جانبازان هم نگاه حماسی داشته باشیم.
البته این به معنای نادیده گرفتن واقعیت‌ها و نقاط ضعف نیست. اگر قرار باشد بعضی از این مسائل را بیش از اندازه برجسته کنیم، ممکن است در شرایطی دیگر، برداشت‌های نادرستی ایجاد شود. به نظرم باید پیش از ورود به چنین موضوعاتی، زمینه و شناخت لازم را برای مخاطب فراهم کنیم؛ درست مانند درس‌های پیش‌نیاز دانشگاه که دانشجو باید آن‌ها را بگذراند تا آمادگی ورود به درس‌های اصلی را پیدا کند.
من خودم در جبهه کنار بچه‌ها بودم. خیلی وقت‌ها می‌گفتند دوست نداریم اسیر شویم و ترجیح می‌دهیم شهید شویم. اما همیشه این‌طور نیست که فرد بتواند سرنوشت خودش را انتخاب کند. ممکن است کسی مجروح شود، توان ادامه مبارزه را نداشته باشد و نتواند از خودش دفاع کند؛ در چنین شرایطی شاید او را به اسارت ببرند و برای افزودن تعداد اسرایشان در هنگام مبادله اسرا آن‌ها را مداوا هم ‌کنند .
رهبر معظم انقلاب دفاع مقدس را به تابلو مینیاتوری تشبیه کردند که وقتی از دور به آن نگاه می‌کنیم بسیار بهجت‌آفرین است و وقتی هم که به آن نزدیک می‌شویم می‌بینیم که نگارگر آن برای خلق چنین اثر هنری چقدر زحمت کشیده است و به نکات ریزی توجه کرده است. (قریب به مضمون)
به همین دلیل، به‌جای تکرار روایت‌های کلی، باید به سراغ نقش‌ها و تجربه‌های کوچک و کمتر دیده‌شده رفت؛ افرادی که در آماده‌سازی عملیات، انتقال اطلاعات، تعیین مسیر، تأمین غذا یا رسیدگی به مجروحان نقش داشت‌هاند .
مثلا جوانی که در بین اسرای مجروح و جانباز دو آسایشگاه با کمترین امکانات همچون پرستاری از ریز تا درشت کارهای بهداشتی، درمانی و حتی نظافت فردی و اجابت مزاجشان را انجام می داد. از جمله موارد خاص بود. به طوری که همه به او مادر می گفتند. من برای روایت این موضوع ساختاری شبیه بیمارستان در نظر گرفته بودم، اما ناشر پیشنهاد کرده بود اثر در قالب رمان نوشته شود؛ رمان قالب و سبک خود را دارد، و من نمی‌خواستم چیزی به واقعیت آن اضافه کنم و بیشتر تمایل به مستندنگاری، همراه با توصیفِ فضایی باورپذیر داشتم. به همین دلیل هنوز چاپ نشده است.
باید آخرین تصویری که از فرد ایثارگری به یادگار می‌ماند که جانش را در راه کشور و مردمش فدا کرده، تصویری ایستاده و حماسی باشد. ما باید نگاه حماسی به شهادت داشته باشیم؛ همان‌طور که باید به اسارت آزادگان مقاوم و جانبازان هم نگاه حماسی داشته باشیم
شهدا و رزمندگان را نیز نباید بیش از اندازه آسمانی و دور از دسترس تصویر کرد. آن‌ها انسان‌هایی بودند که در کنار دیگران زندگی می‌کردند، شوخی می‌کردند و ویژگی‌های معمول انسانی داشتند؛ ارزش کارشان در این بود که در بزنگاه‌های مهم، تصمیمی بزرگ گرفتند. بازنمایی شهادت و اسارت باید شأن و نگاه حماسی این تجربه‌ها را حفظ کند، بی‌آنکه واقعیت‌ها و نقاط ضعف را نادیده بگیرد.
* پس می‌توان گفت ضمن ارائه یک الگو باید نسبت به واقعیت رفتاری هم وفادار بود؟
بله! معتقدم وفاداری به واقعیت در نگارش کتاب باید حفظ شود. ناشران گاهی پیشنهاد می‌کنند موضوعات مستند در قالب رمان عرضه شوند، درحالی‌که رمان‌نویسی ممکن است به ساختن فضا، ایجاد گره دراماتیک و افزودن شخصیت‌هایی نیاز داشته باشد که در وقوع حوادث صلی حضور نداشته‌اند. چنین تغییراتی روایت را از واقعیت دور می‌کند و در ذهن خواننده درباره اصالت آن تردید به وجود آورد. به نظرم جذابیت متن نباید به بهای دست‌کاری واقعیت تمام شود. هر چند قالب داستان و رمان ویژگی‌ها و جذابیت‌های خاص و والای خود را برای مخاطبان مشتاقش دارد. باید هم به ابعاد حماسی جنگ و اابعاد گوناگون آن توجه کنیم و هم واقعیت‌های انسانی را ببینیم.
شهدا و رزمندگان را هم بیش از اندازه آسمانی و دور از دسترس تصویر نکنیم. آن‌ها انسان‌هایی بودند که مثل ما زندگی عادی خود را با همه فرازونشیب‌هایش تجربه می‌کردند و ویژگی‌های معمول انسانی داشتند؛ اما در بزنگاه‌های مهم، تصمیم‌های بزرگی گرفتند. و به بهترین شکل به وظیفه خداپسندانه خود عمل کردند و ارزش کار آن‌ها را باید در همین انتخاب‌ها و عمل درستشان دید.


نظرات شما