آریا جوان -
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، طاهره طهرانی: حضرت علیبنابیطالب(علیهالسلام) در ادبیات فارسی یکی از درخشانترین و پرمعناترین چهرههاست؛ شخصیتی که شاعران و نویسندگان فارسیزبان در طول قرنها کوشیدهاند ابعاد گوناگون او را در زبان شعر و نثر بازآفرینی کنند. سیمای آن حضرت در این سنت ادبی، تنها به یک بُعد تاریخی یا مذهبی محدود نمیشود، بلکه ترکیبی است از شکوه پهلوانی، عظمت معنوی، عدالتگستری، دانایی، فتوت و انسانیت. از همین رو، تصویر حضرت علی(علیهالسلام) در ادب فارسی تصویری تکساحتی نیست، بلکه مجموعهای از ویژگیهای والای انسانی و قدسی است که در قالب استعاره، تمثیل، تشبیه و ستایش شاعرانه نمود یافته است.
در شعر فارسی، آن حضرت غالباً با القابی چون «شیر خدا»، «حیدر کرار»، «شاه مردان»، «امامِ داد»، «بابِ علم»، «شحنه نجف» و «مظهر فتوت» شناخته میشود. این تعبیرها هر یک نشاندهنده بخشی از شخصیت چندوجهی اویند. شاعران فارسی، بسته به ذوق، جهانبینی و سبک ادبی خود، گاه بر شجاعت و دلاوری او تأکید کردهاند، گاه بر عدالت و دادگریاش، و گاه بر مقام عرفانی و معنوی او. همین تنوع نگاه سبب شده است که نام و یاد حضرت علی(علیهالسلام) در ادبیات فارسی هم در متنهای حماسی جلوهگر باشد، هم در متون تعلیمی و اخلاقی، و هم در آثار عرفانی و غنایی.
چهره پهلوانی و حماسی امیرالمؤمنین
یکی از برجستهترین جنبههای بازنمایی حضرت علی(علیهالسلام) در ادبیات فارسی، چهره پهلوانی و رزمی اوست. شاعران فارسی، بهویژه در قصاید مدحی و اشعار حماسی، او را نمونه کامل «پهلوان مؤمن» دانستهاند؛ پهلوانی که قدرت بازویش با ایمان، عدالت و حقیقتطلبی همراه است. در این تصویر، حضرت علی(علیهالسلام) تنها جنگاوری نیرومند نیست، بلکه قهرمانی است که شمشیرش در خدمت حق قرار دارد. داستان خدو انداختن دشمن بر روی علی(علیهالسلام) در مثنوی نمونه بسیار درخشان این باور نزد شاعران فارسی زبان و ادبیات عرفانی و تعلیمی است؛ و پاسخ مولوی با زبان شعر بیان کلام امیرالمومنین(علیهالسلام) است:
گفت من تیغ از پی حق میزنم
بنده حقّم، نه مأمور تنم
شیر حقّم نیستم شیر هوا
فعل من بر دین من باشد گوا
تعبیر «شیر خدا» از رایجترین و نیرومندترین نمادهایی است که برای وصف او در شعر فارسی به کار رفته است. شیر، در فرهنگ ایرانی و اسلامی، نشانه شجاعت، هیبت و اقتدار است و هنگامی که این نماد با صفت «خدا» همراه میشود، دلاوری حضرت علی(علیهالسلام) را به مرتبهای قدسی و آرمانی ارتقا میدهد. همچنین «ذوالفقار»، شمشیر مشهور آن حضرت، در شعر فارسی تنها یک سلاح جنگی نیست، بلکه نماد قاطعیت، حقطلبی و قدرت تشخیص میان حق و باطل است.
فردوسی، اگرچه در چارچوب حماسه ملی سخن میگوید، اما تنها شاعری است که در سدههای نخستین شعر فارسی به صراحت از شیعه بودن خود نام برده و در ادامه سنت یادکرد و نعت از حضرت رسول اکرم بر امامت و ولایت علیبنابیطالب(علیهالسلام) نیز تاکید داشته است، او در همان بخش نخستین شاهنامه ارادت خود را به خاندان پیامبر(ص) و بهویژه حضرت علی(علیهالسلام) آشکار میسازد. آن ابیات مشهور اشاره به حدیث سفینه و :
منم بنده اهل بیت نبی
ستاینده خاکِ پای وصی...
اگر چشم داری به دیگر سرای
به نزد نبی و وصی گیر جای
گرت زین بد آید گناهِ من است
چنین است و اینْ رسم و راهِ من است
بر این زادم و هم بر این بُگْذرم
چنان دان که خاکِ پیِ حیدرم
این ابیات نشان میدهد که در ذهن شاعر حماسهسرا نیز، حضرت علی(علیهالسلام) در جایگاه والای «وصی» و الگوی فضیلت قرار دارد. این ارادت، بعدها در شعر حماسی ـ مذهبی فارسی گسترش یافت و شاعران بسیاری، اعم از شیعیان و اهل تسنن دلاوریهای آن حضرت را با زبانی پرشکوه و تصویرهایی کوبنده وصف کردند.
در سنت نقالی، حماسههای دینی و منظومههای مذهبی نیز حضرت علی(علیهالسلام) غالباً با سیمایی پهلوانانه حضور دارد. در این آثار، او قهرمانی است که نهتنها بر دشمنان بیرونی غلبه میکند، بلکه نمونهای از غلبه ایمان بر ظلم و جهل نیز به شمار میآید. بدینسان، پهلوانی او در ادبیات فارسی صرفاً نیروی جسمانی نیست، بلکه نوعی فضیلت اخلاقی و ایمانی است.
چهره عدالتخواه و امام دادگر و دادگستر
بُعد دیگری که در ادبیات فارسی بسیار برجسته است، تصویر حضرت علی(علیهالسلام) بهمثابه نماد عدالت و دادگری است. در بسیاری از متون ادبی، او امامی است که قدرت را نه برای سلطه، بلکه برای اقامه حق و دفاع از مظلوم میخواهد. این وجه از شخصیت آن حضرت، بهویژه در شعر تعلیمی، اخلاقی و اجتماعی، نمود فراوان دارد.
شاعران و نویسندگان فارسی، عدالت علوی را الگویی برای حکومت مطلوب و انسانی دانستهاند. در این نگاه، حضرت علی(علیهالسلام) مظهر حاکمی است که میان فقیر و غنی، دوست و دشمن، و نزدیک و دور، بر اساس حق داوری میکند. از این رو، نام او در ادبیات فارسی اغلب با مفاهیمی چون انصاف، داد، حق، حمایت از محرومان و مبارزه با ستم همراه است.
ناصرخسرو، که شعر او سرشار از مضامین دینی و حکمی است، در ستایش مقام امامت و حقیقت، بارها به جایگاه ممتاز حضرت علی(علیهالسلام) اشاره میکند. در شعر او، علی(علیهالسلام) تنها یک شخصیت تاریخی نیست، بلکه میزان تمییز حق از باطل و الگوی هدایت و عدالت است. چنین نگاهی سبب شده است که در سنت ادبی فارسی، آن حضرت نهفقط بهعنوان جنگاور، بلکه بهعنوان «امامِ داد» شناخته شود:
همچنان کاندر گزارش کردن فرقان به خلق
هیچکس انباز و یار احمد مختار نیست
همچنان در قهر جباران به تیغ ذوالفقار
هیچکس انباز و یارِ حیدر کرّار نیست
همچنان کاندر سخن جز قول احمد نور نیست
تیز تیغی جز که تیغ میر حیدر نار نیست
احمد مختار شمس و حیدر کرار نور
آن بی این موجود نی و این بی آن انوار نیست
بر سر گنجی که یزدان در دل احمد نهاد
جز علی گنجور نی و جز علی بندار نیست
وآنکه یزدان بر زبان او گشاید قفل علم
جز علی مرتضی اندر جهان دَیّار نیست...
پس از او سعدی نیز اینطور از امیرالمؤمنین علیبنابیطالب(علیهالسلام) یاد میکند:
کس را چه زور و زهره که وصف علی کند؟
جبّار در مناقب او گفته هَل اَتی
زورآزمای قلعه خیبر که بند او،
در یکدگر شکست به بازوی لافتی
مردی که در مصاف، زره پیش بسته بود
تا پیش دشمنان ندهد پشت بر غزا
شیر خدای و صفدرِ میدان و بحر جود
جانبخش در نماز و جهانسوز در وغا
دیباچه مروت و سلطان معرفت
لشکرکشِ فتوت و سردار اتقیا
فردا که هر کسی به شفیعی زنند دست،
ماییم و دست و دامن معصومِ مرتضی
در آثار تعلیمی و اخلاقی نیز این معنا بارها تکرار شده است که قدرت، اگر از عدالت تهی شود، ارزشی ندارد؛ و درست از همینجاست که شخصیت حضرت علی(علیهالسلام) بهعنوان نمونه اعلای پیوند قدرت و اخلاق مطرح میشود. در حقیقت، ادبیات فارسی او را حاکمی میبیند که اقتدارش با شفقت، و صلابتش با انصاف درآمیخته است.
چهره عرفانی و معنوی امیرالمؤمنین علیه السلام
در کنار تصویر پهلوانی و عدالتمحور، ادبیات عرفانی فارسی سیمایی دیگر از حضرت علی(علیهالسلام) ارائه میدهد: سیمای انسان کامل، ولیّ حق، و الگوی سلوک باطنی. در این سنت، توجه از میدان جنگ بیرونی به عرصه جهاد اکبر، یعنی مبارزه با نفس، معطوف میشود. حضرت علی(علیهالسلام) در شعر عارفان، مظهر معرفت، یقین، نور و ولایت است.
مولانا جلالالدین بلخی از برجستهترین شاعرانی است که به این بُعد از شخصیت حضرت علی(علیهالسلام) پرداخته است. در مثنوی معنوی، داستان معروف «کشتن عمرو بن عبدود» را با تأویلی عرفانی روایت میکند و نشان میدهد که علی(علیهالسلام) چگونه حتی در میدان نبرد نیز اسیر خشم شخصی نمیشود، بلکه عمل او برای خدا و در مسیر حقیقت است. مولانا در وصف او میگوید:
از علی آموز اخلاص عمل
شیر حق را دان منزه از دغل
و در ادامه از زبان دشمن به علی بن ابیطالب تقاضای بیان دلیل دست کشیدن از شمشیر را میگوید:
در شجاعت شیر رَبّانیستی
در مُروَّت خود که داند کیستی؟
ای علی که جمله عقل و دیدهای
شمّهای واگو از آنچ دیدهای
تیغ حلمت جان ما را چاک کرد
آب علمت خاک ما را پاک کرد
بازگو دانم که این اسرار هوست
زانک بی شمشیر کشتن کار اوست...
باز گو ای بازِ عرش خوششکار
تا چه دیدی این زمان از کردگار
چشم تو ادراک غیب آموخته
چشمهای حاضران بردوخته...
راز بگشا ای علی مرتضی
ای پس سؤ القضا حسن القضا
توصیفات مولوی از امیرالمؤمنین علیه السلام از زبان دشمن، جزو درخشانترین ابیاتی است که در ادبیات عرفانی در اختیار داریم. در این ابیات، حضرت علی(علیهالسلام) نه فقط «شیر حق» به معنای جنگاور دلاور، بلکه نمونه کامل اخلاص، پاکی نیت و وارستگی معرفی میشود. مولانا با این بیان، پهلوانی حقیقی را در غلبه بر نفس و رهایی از انگیزههای شخصی میبیند؛ و حضرت علی(علیهالسلام) را سرمشق این معنا قرار میدهد.
در غزلیات شمس نیز این تعبیر دوگانه از امیرالمؤمنین را که با دو لقب ایشان متناظر است داریم، «ساقی کوثر» و «حیدر کرار»؛ از نگاه عارفان این هردو یک عمل است، ساقی کوثر با شراب الهی منیت را از وجود انسان میزداید و عقل محاسبهگر را که جایگاهش سر انسان است از دور خارج میکند؛ و حیدر کرار با شمشیر خود سرهای آنان که پیش عظمت الهی سر فرو نمیآورند و عناد میورزند را میزند.
عطار نیشابوری نیز در آثار خود، اولیا و مردان حق را با نگاهی عارفانه مینگرد و در این میان، مقام حضرت علی(علیهالسلام) را بهعنوان سرچشمه معرفت و فتوت برجسته میسازد. در سنت فتوتنامهها نیز، او سرسلسله جوانمردان است؛ کسی که مردانگی را نه در زور بازو، بلکه در ایثار، کرامت، تواضع و دستگیری از دیگران معنا میکند. در این حوزه، نام حضرت علی(علیهالسلام) با مفاهیمی چون نور، سرّ، ولایت، یقین، معرفت و حکمت گره میخورد. از همین رو، او در ادبیات عرفانی فارسی شخصیتی است که مرز میان تاریخ و معنا را در مینوردد و از چهرهای تاریخی به نمادی قدسی و جاودانه بدل میشود.
زبان تصویر و استعاره در وصف حضرت علی(علیهالسلام)
ادبیات فارسی برای ترسیم سیمای حضرت علی(علیهالسلام) از شبکهای غنی از تصاویر و استعارهها بهره برده است. این زبان تصویری، یکی از مهمترین عوامل ماندگاری و تأثیرگذاری چهره آن حضرت در شعر فارسی است. شاعران، برای بیان ابعاد مختلف شخصیت او، به نمادهایی روی آوردهاند که هر یک حامل بار معنایی ویژهای است.
«شیر خدا» نماد قدرت و هیبت است؛ «ذوالفقار» نشانه قاطعیت و عدالت؛ «شاه مردان» رمز فتوت و جوانمردی؛ و «باب علم» یا «درِ علم» اشارهای به دانش، حکمت و آگاهی بیکران آن حضرت. این تصاویر، شخصیت حضرت علی(علیهالسلام) را هم به جهان محسوس نزدیک میکنند و هم به او بُعدی نمادین و ماورایی میبخشند. در قصاید سنایی و خاقانی و نیز در اشعار بسیاری از مدیحهسرایان، این ترکیبهای تصویری بهوفور دیده میشود. سنایی، که از پیشگامان شعر تعلیمی و عرفانی است، در مواردی با زبانی سرشار از تعظیم، حضرت علی(ع) را سرچشمه فتوت و حقیقت و بر اساس حدیث نبوی در شهر علم میخواند، مانند این قصیده و توصیه او به سلطان سنجر:
من سلامت خانه نوح نبی بنمایمت
تا توانی خویشتن را ایمن از شر داشتن
شو مدینه علم را در جوی و پس دروی خرام
تا کی آخر خویشتن چون حلقه بر در داشتن؟
چون همی دانی که شهر علم را حیدر دَر است
خوب نبود جز که حیدر میر و مهتر داشتن
مر مرا باری نکو ناید ز روی اعتقاد
حق زهرا بردن و دین پیمبر داشتن
آنکه او را بر سر حیدر همی خوانی امیر
کافرم گر میتواند کفش قنبر داشتن!
تا سلیمانوار باشد حیدر اندر صدر ملک
زشت باشد دیو را بر تارک افسر داشتن
گر همی خواهی که چون مهرت بود مُهرت قبول
مهر حیدر بایدت با جان برابر داشتن...
افزون بر این، در شعر فارسی گاه میان حضرت علی(علیهالسلام) و خورشید یا نور نیز پیوند برقرار میشود. این تصویر، بیشتر به بُعد معنوی و قدسی شخصیت او اشاره دارد. همانگونه که نور تاریکی را میزداید، وجود او نیز جهل و ظلم را از میان برمیدارد. چنین تصویرسازیهایی نشان میدهد که شاعران فارسی کوشیدهاند میان عظمت تاریخی و منزلت معنوی او توازن برقرار کنند. و این یادآور همنشینی شیر شمشیر به دست و خورشید بر پرچم ایران در درازنای تاریخ است، که نمایانگر نور الهی و پیوندش با «اسدالله الغالب» بوده است.
حضرت علی (علیهالسلام) در سنت پیوسته شاعران فارسی
از آغاز شکلگیری شعر فارسی دری تا روزگار متأخر، ستایش حضرت علی(علیهالسلام) همواره بخشی مهم از سنت ادبی ایران بوده است. این حضور مستمر، خود نشانهای از جایگاه ریشهدار و فراتاریخی آن حضرت در ذهن و زبان فارسیگویان است. در قصیده، غزل، مثنوی، مرثیه، منقبت و حتی نثرهای فنی و تعلیمی، نام او به صورتی زنده و اثرگذار جاری است.
در منقبتسرایی، شاعران غالباً مجموعهای از صفات متعالی را در شخصیت حضرت علی(علیهالسلام) جمع میکنند: شجاعت، سخاوت، علم، زهد، عدالت، وفاداری و جوانمردی. این جامعیت سبب شده است که او در ادبیات فارسی به معیاری برای سنجش فضیلت انسانی بدل شود. هرگاه شاعر بخواهد از نهایت مردانگی، از اوج عدالت، یا از کمال معرفت سخن بگوید، غالباً به حضرت علی(علیهالسلام) اشاره میکند. چنانچه حافظ میگوید:
مَردی ز کَننده دَرِ خیبر پرس
اسرار کرَم ز خواجه قنبر پرس
گر طالب فیض حقّ به صدقی حافظ
سر چشمه آن ز ساقی کوثر پرس
یا در پایان غزل معروف خود، باز بر معنای صدق در راه خدا اشاره میکند و همتی که شحنه نجف میتواند بدرقه راه سالکان صادق باشد:
حافظ اگر قدم زنی، در رَهِ خاندان به صِدق
بدرقه رهت شود، همتِ شَحنِه نجف
حتی در شعر معاصر نیز این سنت ادامه یافته است. بسیاری از شاعران معاصر، با زبانی تازه اما در امتداد همان سنت کهن، حضرت علی(علیهالسلام) را نماد رهایی، عدالت، انسانیت و ایمان دانستهاند. در این آثار، او گاه چهرهای تاریخی است که باید از سیرهاش آموخت، و گاه نمادی فراتر از زمان که وجدان بیدار انسان را خطاب قرار میدهد.
کوتاه سخن اینکه بازنمایی حضرت علی(علیهالسلام) در ادبیات فارسی، بازنمایی شخصیتی است که در او قدرت و معنویت، عدالت و محبت، شجاعت و حکمت، و پهلوانی و انسانیت در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. شاعران فارسیزبان او را تنها قهرمان میدان نبرد ندانستهاند، بلکه وی را امامِ عدالت، مظهر فتوت، سرچشمه دانش، و نمونه انسان کامل نیز شمردهاند. اگر فردوسی او را با احترام «وصی» مینامد، مولانا از او «اخلاص عمل» میآموزد؛ حافظ او را «شحنه نجف» و «سرچشمه فیض حق و صدق الهی» اگر شاعران مدیحهسرا او را «شیر خدا» و «شاه مردان» میخوانند، عارفان او را مظهر ولایت و حقیقت میدانند. همین گستردگی و ژرفا سبب شده است که سیمای حضرت علی(علیهالسلام) در ادبیات فارسی نه یک تصویر ساده و محدود، بلکه منظومهای از فضیلتهای انسانی و قدسی باشد.
از این منظر، ادبیات فارسی در توصیف حضرت علی(علیهالسلام) تنها به ستایش یک شخصیت دینی نپرداخته، بلکه در حقیقت تصویری آرمانی از انسان کامل و جامعه مطلوب ترسیم کرده است؛ انسانی که در او شمشیر با عدالت، دانش با فروتنی، و قدرت با اخلاق همراه است. شاید راز ماندگاری نام حضرت علی(علیهالسلام) در شعر فارسی نیز همین باشد: او در زبان شاعران، نهفقط متعلق به تاریخ، بلکه همواره حاضر در وجدان اخلاقی و معنوی انسان و شاهدی بر زیستی متعالی در جهان مادی است.