آریا جوان -
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: عید غدیر خم از مهمترین مناسبتهای مذهبی در جهان اسلام به شمار میرود؛ رویدادی تاریخی که در طول سالهای گذشته، نویسندگان و هنرمندان بسیاری کوشیدهاند مفاهیم و پیامهای آن را برای گروههای مختلف سنی بازخوانی کنند. در این میان، ادبیات کودک یکی از حوزههایی است که پرداختن به چنین موضوعاتی در آن با ظرافت و حساسیت ویژهای همراه است؛ چرا که انتقال مفاهیم اعتقادی و تاریخی به کودکان نیازمند بهرهگیری از زبان، روایت و شخصیتهایی متناسب با دنیای ذهنی آنان است.
کتاب «ماموریت بوربوری» نوشته زهرا مظفریفرد که به تازگی توسط انتشارات مهرستان منتشر شده، از جمله آثاری است که تلاش کرده با بهرهگیری از یک روایت داستانی و ماجراجویانه، کودکان را با مفاهیم مرتبط با غدیر و جایگاه امامت آشنا کند. این اثر که برای گروه سنی ۶ تا ۹ سال نوشته شده، داستان زنبوری کوچک و کنجکاو به نام «بوربوری» را روایت میکند که در جستوجوی بویی متفاوت و ناشناخته، همراه دوست خود «گیزگیز» از کندویشان فاصله میگیرد. این جستوجو آنها را وارد سفری پرماجرا میکند؛ سفری که با آشنایی با دختری به نام آلا و خانوادهاش ادامه مییابد و در نهایت به واقعه غدیر خم گره میخورد.
نویسنده در این کتاب به جای روایت مستقیم واقعه غدیر، از شیوهای نمادین و غیرمستقیم بهره گرفته است. مفاهیمی چون ولایت، مهربانی، شجاعت، مسئولیتپذیری و دوستی در بستر ماجراهای داستانی و از خلال گفتوگوها و تجربههای شخصیتها به مخاطب منتقل میشود. همچنین استفاده از عنصر «بوی خوش» به عنوان نشانهای نمادین در مسیر داستان، بستری برای آشنایی تدریجی کودکان با شخصیت حضرت علی(ع) فراهم میکند.
«ماموریت بوربوری» علاوه بر پرداختن به مفاهیم دینی، بر ارزشهایی همچون کنجکاوی، جستوجوی حقیقت، همکاری و همدلی نیز تأکید دارد. فضای طنزآمیز داستان، شخصیتپردازی متفاوت و تصویرگری کودکانه از دیگر ویژگیهایی است که این اثر را برای مخاطبان خردسال جذاب کرده است.
به مناسبت عید سعید غدیر خم، با زهرا مظفریفرد، نویسنده کتاب «ماموریت بوربوری»، درباره روند شکلگیری این اثر، شیوه روایت واقعه غدیر برای کودکان و چالشهای نگارش آثار دینی برای گروه سنی کودک به گفتوگو پرداختیم.
*ادبیات کودک در پرداختن به مناسبتهای مذهبی، بهویژه غدیر، با چه چالشهایی روبهروست؟ و چرا روایت واقعه غدیر برای گروه سنی کودک و نوجوان اهمیت دارد؟
پرداختن به مفاهیم دینی، بهویژه واقعهای عمیق و چندوجهی مانند «غدیر خم» در ادبیات کودک، در حکم گام برداشتن بر لبه تیغ است؛ زیرا نویسنده باید میان رسالت انتقال آموزهها و هنر قصهگویی، تعادل برقرار کند. یکی از نخستین چالشها، تبدیل داستان به بیانیه است. وقتی نویسنده به جای روایت جذاب، تنها به دنبال انتقال پیام به کودک و نوجوان است، قصه، تعلیق و شخصیتپردازیاش را از دست میدهد. حاصل کار هم متنی است که برای کودک، نه یک قصه سرگرمکننده، که درسی تکراری و ملالآور به نظر میرسد. دشواری کار در این است که چگونه میتوان مفاهیم سنگینی مانند ولایت یا جانشینی را بدون تقلیلگرایی یا تحریف، به زبانی ساده و ملموس ترجمه کرد. صرف سادهسازی متون تاریخی بزرگسالان، به متن لطمه میزند و آن را از جذابیت کودکانه تهی میکند. کودک به داستانهایی نیاز دارد که به جای نصایح مستقیم، با شخصیتهای دوستداشتنی و جزئیات ملموس، پیام قصه را در دل ماجراها روایت کنند. با این وجود، اهمیت روایت غدیر برای نسل نو انکارناپذیر است؛ چرا که غدیر تنها یک واقعه تاریخی نیست، بلکه اصلیترین اعتقاد شیعه است.
در نهایت، کلید موفقیت در این عرصه، فاصله گرفتن از گزارشنویسی تاریخی صرف و روی آوردن به تخیل خلاقانه است تا غدیر در دنیای ذهن کودک امروز، زنده و پویا بازآفرینی شود.
*چرا برای روایت واقعه غدیر، فضای نمادین و شخصیتهایی مانند زنبورها را انتخاب کردید؟
برای نگارش داستان غدیر، هدف اولیهام این بود که مخاطب را با این مفهوم آشنا کنم که واقعه غدیر، حقیقتی ازلی و جاودانه برای تمام نسلهاست. روزها و ساعات بسیاری برای بازتاب این مفهوم در دل رمانی کودکانه فکر کردم. کلماتی مانند «عطر» و «گل» مدام در ذهنم تکرار میشد. پس از خواندن حدیث امام صادق(ع) در خصوص تشبیه شیعیان به زنبور عسل، نقشه ذهنیام برای نگارش داستان مشخص شد. در ادامه نیز با دانستن این مطلب که یکی از القاب حضرت علی(ع) «یعسوبالدین» به معنای «فرمانده زنبورهای عسل» است نیز پیوند صحیحی میان «بوی خوش»، «گل»، «زنبور عسل» و سایر مفاهیم برقرار کردم.
زنبورها به طور طبیعی به دنبال گلهای خوشبو و شهد شیرین هستند. در داستان هم این جستوجو نمادی از تلاش انسان برای یافتن حقیقت، هدایت و بهترین راه زندگی است. گل خوشبو؛ استعارهای از وجود مبارک امیرالمؤمنین(ع)، پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) است.
شخصیتهای حیوانی و فضاهای نمادین، معمولاً برای کودکان جذابتر و قابل فهمتر هستند. شخصیت زنبورها و خلق تکیهکلامهای زنبوری هم در افزایش طنازی قصه نقش پررنگی داشت.
*در این کتاب، مفاهیم مرتبط با غدیر و جایگاه امامت بهصورت غیرمستقیم روایت میشود. این شیوه روایت چه مزیتی برای مخاطب کودک دارد؟
جذب مخاطب امروز با ارائه مستقیم مفاهیم، دشوار و یا حتی غیرممکن است. شیوه غیرمستقیم باعث میشود کودک با ماجرا درگیر شود، خودش به کشف پیام برسد و مفاهیم بهتر در ذهنش بماند. همچنین استفاده از نمادها و شخصیتهای داستانی، مفاهیم عمیق و پیچیده را به زبانی ساده و کودکانه منتقل میکند و جذابتر و قابل فهمتر است.
*روند نگارش «مأموریت بوربوری» بیشتر تلاش داشتید بر جنبه تاریخی غدیر تمرکز کنید یا بر مفاهیم تربیتی و اخلاقی برخاسته از آن؟
در نگارش «مأموریت بوربوری» تلاش داشتم همزمان از هر دو جنبه استفاده کنم؛ اما وزن داستان روی مفاهیم دینی، تربیتی و اخلاقی برخاسته از غدیر بود. مخاطب پس از خوانش این کتاب، ترکیبی از معلومات تاریخی، مفاهیم دینی، تربیتی و اخلاقی را در سبد ذهن خود خواهد داشت. پیش از ارائه نهایی «مأموریت بوربوری»، ارزیابیهای گستردهای بر روی مخاطبان اصلی این کتاب یعنی کودکان 7 تا 9 سال انجام دادم و بازخورد بچهها گواه این مطلب بود که مفاهیم مورد نظر را به خوبی درک کردهاند.
*به نظر شما ادبیات داستانی کودک تا چه اندازه میتواند مفاهیم اعتقادی مانند ولایت و امامت را برای نسل جدید قابلفهم و ملموس کند؟
ادبیات داستانی کودک، ابزاری بسیار قدرتمند و مؤثر برای قابل فهم و ملموس کردن مفاهیم اعتقادی پیچیدهای مانند ولایت و امامت برای نسل جدید است. این ابزار، مفاهیم انتزاعی را از طریق نمادها، شخصیتها و موقعیتهای ملموس به کودک منتقل میکند.
داستان با ایجاد همذاتپنداری و درگیری عاطفی، یادگیری را از مسیر احساس و تجربه پیش میبرد که اثری پایدارتر دارد. همچنین، ارزشهایی چون مسئولیتپذیری، عدالتگستری و اهمیت انتخاب رهبر شایسته را در رفتار شخصیتها به تصویر میکشد. البته، کیفیت هنری و ادبی داستان، دقت محتوای اعتقادی و شناخت مخاطب کودک برای موفقیت این رویکرد حیاتی است. داستان قوی و خلاقانه، میتواند مفاهیم ولایت و امامت را در ذهن کودک امروز، زنده و ماندگار سازد.
*در بخشی از کتاب، بوربوری و گیزگیز وارد «غدیر خم» میشوند. برای بازآفرینی فضای آن واقعه چه تحقیقاتی انجام دادید؟
به دلیل حساسیت در نگارش اثر تاریخی، از ابتدای نگارش کتاب، منابع متعددی را مورد مطالعه قرار دادم که مشهورترین آنها مشروحی از کتاب «الغدیر» علامه امینی(ره) است. ویراستار ادبی این کتاب، بنفشه رسولیان هم دلسوزانه در این مسیر با من همراه بودند و بنابر تجربهای که در پژوهش رمان تاریخی داشتند، نکات و پیشنهادات متعددی را در خصوص مراجعه به منابع و روایات ارائه میکردند. دقت نظر سعید طاووسی به عنوان ارزیاب تاریخی این اثر نیز برایم راهگشا بود.
*اگر بخواهید پیام اصلی «مأموریت بوربوری» را در یک جمله توصیف کنید، آن جمله چیست؟
این کتاب، سفری ماجراجویانه و طنز به نقطه آغازین امامت و استشمام عطر خوش ولایت امیرالمؤمنین(ع) از طریق زنبورهاست.
*آیا کودکان امروز میتوانند از طریق داستانهایی مثل «مأموریت بوربوری» ارتباط بیشتری با واقعه غدیر برقرار کنند؟
بله، داستان «مأموریت بوربوری» به خوبی میتواند کودکان امروز را با واقعه غدیر پیوند دهد. این داستان با شخصیتهای دوستداشتنی و در قالب طنز، مفاهیم پیچیده را به تجربهای ملموس و قابل درک برای کودک تبدیل میکند. اشاره به «فرمانده خوشبو» نیز استعارهای قدرتمند از معرفی حضرت علی(ع) در بخشهای مختلف است که به طور غیرمستقیم و تأثیرگذار در ذهن کودک جای میگیرد.
استفاده از عناصری چون طنز و دیالوگهای جذاب، از خشکی آموزش مستقیم جلوگیری میکند و باعث همذاتپنداری کودک با شخصیتها میشود. در نهایت، این داستان با انتقال ارزشهای بنیادین شیعه به طور غیرمستقیم، اهمیت واقعه غدیر و ولایت حضرت علی(ع) را به کودکان منتقل میکند.