تقویمی که با صدای انفجار ورق خورد

آریا جوان -

به گزارش خبرنگار مهر، یک سال از جنگ دوازده‌روزه اسرائیل علیه ایران گذشته است؛ جنگی که اگرچه در مقیاس زمانی کوتاه بود، اما رد آن بر حافظه جمعی ایرانیان، بسیار فراتر از دوازده روز باقی ماند. جنگی که بسیاری از مردم آن را نه از فاصله‌ای دور، بلکه از پشت پنجره خانه‌ها، از میان تماس‌های نگران‌کننده، از صدای آژیرها، از خبرهای لحظه‌به‌لحظه و از اضطرابی که بر شهرها سایه انداخته بود، تجربه کردند.
در چنین شرایطی، ثبت آنچه در این دوازده روز بر جامعه گذشت، فقط وظیفه خبرنگاران و مورخان نیست. گاهی نویسندگان، با نگاهی متفاوت، بخش‌هایی از واقعیت را ثبت می‌کنند که در گزارش‌های رسمی کمتر دیده می‌شود؛ واقعیت‌هایی که در دل زندگی روزمره مردم جریان دارند. «تقویم تاریک؛ یادداشت‌های روزانه جنگ دوازده‌روزه اسرائیل با ایران» نوشته میثم امیری، از جمله همین تلاش‌هاست؛ کتابی که بیش از آنکه روایت موشک‌ها و عملیات نظامی باشد، روایت انسان‌هایی است که ناگهان خود را در میانه جنگ دیدند.
جنگی که ابتدا شنیده شد
نسل‌های پیشین ایران، خاطره جنگ هشت‌ساله را با پناهگاه‌ها، آژیرهای قرمز، خاموشی‌ها و اخبار رادیو به یاد می‌آورند، اما جنگ دوازده‌روزه ماهیتی متفاوت داشت. این بار جنگ در عصر تلفن‌های هوشمند، شبکه‌های اجتماعی و رسانه‌های بی‌وقفه رخ داد؛ جنگی که پیش از آنکه دیده شود، شنیده می‌شد.
مردم ابتدا صدای انفجارها را می‌شنیدند، بعد به سراغ شبکه‌های اجتماعی می‌رفتند تا بدانند چه اتفاقی افتاده است. خبرها با سرعت منتشر می‌شدند، اما همیشه روشن نبود کدام روایت به واقعیت نزدیک‌تر است. رسانه‌های مختلف روایت‌های متفاوتی ارائه می‌کردند و حجم انبوه اطلاعات، خود به بخشی از بحران تبدیل شده بود.
در چنین فضایی، میثم امیری تلاش کرده است تجربه زیسته این روزها را ثبت کند؛ تجربه‌ای که فقط شامل اتفاقات نظامی نمی‌شود، بلکه احساسات، ترس‌ها، امیدها و واکنش‌های اجتماعی را نیز دربرمی‌گیرد.
«تقویم تاریک» از دل یک دغدغه شخصی متولد شده است. نویسنده در مقدمه نگاه خود را به روشنی بیان می‌کند؛ او هر حمله به خاک ایران را زخمی بر پیکر خود دانسته و احساس کرده در برابر آنچه رخ داده، نمی‌تواند سکوت کند.
همین نگاه باعث شده کتاب، صرفاً گزارشی از وقایع نباشد. نویسنده در مقام ناظری بیرونی ظاهر نمی‌شود، بلکه خود را بخشی از ماجرا می‌داند. او با همان نگرانی‌ها و اضطراب‌هایی مواجه است که بسیاری از مردم تجربه کرده‌اند و همین مسئله، به روایتش جنبه‌ای انسانی می‌بخشد.
جستارهای آنی؛ ثبت لحظه پیش از فراموشی
یکی از ویژگی‌های مهم «تقویم تاریک» فرم روایت آن است. میثم امیری از قالب «جستارهای آنی» استفاده کرده؛ یادداشت‌هایی که هم‌زمان با وقوع حوادث نوشته شده‌اند.
این شیوه باعث شده فضای کتاب، زنده و نزدیک به حال‌وهوای واقعی آن روزها باشد. نویسنده فرصت فاصله گرفتن از حوادث و تحلیل‌های طولانی را نداشته و به همین دلیل، واکنش‌ها و احساسات به شکلی بی‌واسطه در متن حضور دارند.
این یادداشت‌ها بیشتر از آنکه شبیه تحلیل‌های سیاسی باشند، شبیه دفترچه‌ای هستند که نویسنده در آن، ضربان روزهای جنگ را ثبت کرده است؛ ضربانی که گاهی آرام و گاهی پرشتاب می‌شود.
جنگ فقط در میدان نبرد اتفاق نمی‌افتد
یکی از نکات برجسته کتاب، توجه به جنبه‌های انسانی و اجتماعی جنگ است. در «تقویم تاریک»، جنگ صرفاً مجموعه‌ای از عملیات‌های نظامی نیست.
جنگ در خانه‌ها حضور دارد؛ در نگرانی مادری که اخبار را دنبال می‌کند، در گفت‌وگوهای خانوادگی، در پیام‌های کوتاهی که مدام میان دوستان ردوبدل می‌شود، در صف‌های طولانی و در سکوت‌های نگران‌کننده‌ای که گاهی بیشتر از هر صدایی حرف می‌زنند.
نویسنده نشان می‌دهد که جنگ، پیش از آنکه ساختمان‌ها را ویران کند، ذهن و روان جامعه را تحت تأثیر قرار می‌دهد. ترس، امید، خشم، همدلی و انتظار، همگی بخشی از واقعیتی هستند که در صفحات این کتاب جریان دارند.

تهران؛ شهری که ناگهان خط مقدم شد
یکی از تفاوت‌های این جنگ با بسیاری از درگیری‌های گذشته، تجربه متفاوت شهر تهران بود. شهری که برای نخستین بار، خود را در متن بحران احساس کرد. در کتاب، بارها به این نکته اشاره می‌شود که پایتخت دیگر صرفاً ناظر رویدادها نبود. صدای انفجار، اخبار فوری و فضای امنیتی، تهران را به شهری متفاوت تبدیل کرده بود.
در چنین شرایطی، روابط انسانی نیز دستخوش تغییر می‌شد. نگرانی‌ها افزایش می‌یافت، تماس‌ها بیشتر می‌شد و مردم بیش از گذشته، به یکدیگر توجه نشان می‌دادند. این تغییرات، بخشی از تصویری است که نویسنده از آن روزها ارائه می‌کند.
پشت پرده خبرها
«تقویم تاریک» صرفاً به مشاهدات شخصی محدود نمی‌شود. میثم امیری در روند نگارش، پای صحبت طیف گسترده‌ای از افراد نشسته است؛ از برخی مسئولان امنیتی و نظامی گرفته تا مدیران فرهنگی، فعالان رسانه‌ای، روزنامه‌نگاران و مدیران شهری. اما حاصل این گفت‌وگوها، تبدیل به مجموعه‌ای از تحلیل‌های پیچیده نشده است. نویسنده بیشتر تلاش کرده لایه‌هایی را نشان دهد که در خبرهای روزانه کمتر دیده می‌شوند؛ لایه‌هایی که از دل تجربه‌های انسانی و اجتماعی بیرون می‌آیند. به همین دلیل، کتاب لحنی صمیمی و روایت‌محور دارد و بیشتر به ثبت جزئیات می‌پردازد تا ارائه نظریه‌های کلان.
چرا «تقویم تاریک»؟
عنوان کتاب، یکی از بخش‌های معنادار آن است. «تاریکی» در اینجا تنها اشاره به روزهای جنگ ندارد، بلکه به سکوت بسیاری از نهادها و واکنش‌های جهانی نیز اشاره می‌کند. از نگاه نویسنده، این دوازده روز، روزهایی تاریک بودند؛ نه فقط به خاطر حملات و خسارت‌ها، بلکه به دلیل احساس تنهایی و سکوتی که در برابر این وقایع وجود داشت.
اما در دل همین تاریکی، نویسنده به دنبال روزنه‌هایی از امید نیز می‌گردد؛ امیدی که از همبستگی مردم و سرمایه اجتماعی سرچشمه می‌گیرد.
سرمایه‌ای که با موشک نابود نمی‌شود
یکی از مهم‌ترین محورهای کتاب، مفهوم سرمایه اجتماعی است. میثم امیری معتقد است قدرت واقعی یک کشور، تنها در تجهیزات نظامی خلاصه نمی‌شود. اعتماد مردم، همدلی، احساس تعلق به وطن و توانایی ایستادن کنار یکدیگر، سرمایه‌هایی هستند که نمی‌توان آن‌ها را با حملات نظامی از بین برد.
به همین دلیل، «تقویم تاریک» بیش از آنکه کتابی درباره جنگ باشد، کتابی درباره جامعه است؛ درباره مردمی که در شرایط بحرانی، به دنبال حفظ پیوندهای خود هستند. اخبار معمولاً به سرعت مصرف می‌شوند. آنچه امروز تیتر اول رسانه‌هاست، فردا جای خود را به خبر دیگری می‌دهد. اما تجربه انسان‌ها به این سرعت فراموش نمی‌شود.
«تقویم تاریک» تلاشی برای ثبت همان تجربه‌هاست؛ لحظه‌هایی که شاید در گزارش‌های رسمی جایی نداشته باشند، اما برای کسانی که آن روزها را زندگی کرده‌اند، اهمیت زیادی دارند.
در این کتاب، خواننده با جنگی روبه‌رو می‌شود که از خلال روابط انسانی، نگرانی‌های روزمره و واکنش‌های اجتماعی روایت می‌شود؛ جنگی که فقط به خطوط مقدم محدود نمی‌شود و رد آن را می‌توان در زندگی عادی مردم نیز دید.
در بخشی از کتاب می‌خوانیم:
رویترز هم چنان قسم حضرت ابلیس آمریکایی‌ها را تکرار می‌کند. اسرائیل بدون دخالت آمریکا حملاتی را در ایران انجام داده است. سناتور لیندسی گراهام: «برای اسرائیل دعا می‌کنیم.» اسرائیل اعلام کرده است نام عملیات «شیر خیزان» نام دارد. که اندکی بعد «طلوع شیران» برای فارسی زبانان ترجمه می‌شود. آسمان اسرائیل بسته است و در سرزمین‌های اشغالی وضعیت اضطراری اعلام می‌شود؛ زودتر از مال ما. یعنی طرف مهاجم زودتر حالت تدافعی به خود می‌گیرد تا ما. سخنان کاتز وزیر جنگ اسرائیل بازتاب پیدا می‌کند: «این حمله پیش دستانه بوده است». حمله پیش‌دستانه گمراه کننده است؛ از عبارت‌های شیک سیاسی است برای توجیه توحش تهاجم.
«تقویم تاریک» نوشته میثم امیری در 262 صفحه از سوی انتشارات مدرسه نوشتن به چاپ رسیده است.