آریا جوان - در بازارهای یمن، دستههای کوچک و سبزرنگی از برگهای تازه چیزی فراتر از یک محصول کشاورزی هستند؛ بخشی از زندگی روزمره میلیونها نفرند.
به گزارش خبرفوری ، «قات» برگهای تازه گیاه Catha edulis است؛ گیاهی که در یمن و بخشهایی از شرق آفریقا رشد میکند و به دلیل ترکیبات محرکی که دارد، قرنهاست جویده میشود. ماده اصلی فعال آن، کاتینون، از نظر ساختار و اثرات محرکی به آمفتامین شباهت دارد.
اما برای فهمیدن اینکه چرا قات در یمن تا این اندازه فراگیر شده، نباید آن را صرفا یک «ماده مخدر» دید. قات در این کشور همزمان عادت اجتماعی، آیین معاشرت، محصول اقتصادی و بخشی از فرهنگ عمومی است.
قات چگونه مصرف میشود؟
قات معمولا به شکل برگ و ساقههای جوان و تازه مصرف میشود. برگها جویده و در یک طرف دهان جمع میشوند و بهتدریج تودهای سبزرنگ در داخل گونه شکل میگیرد. دلیل تأکید بر تازگی قات نیز این است که کاتینون موجود در آن پس از چیدهشدن بهسرعت تجزیه میشود؛ به همین دلیل برگ تازه ارزش بیشتری برای مصرفکننده دارد.
بیشتر بخوانید:
عبدالرضا شهلایی؛ شبحی که کابوس آمریکا شد | فرماندهای که حتی عکس مشخصی ندارد
سرباز روسی به پهپاد اوکراینی میگوید اول رفیقش را بکشد تا او سیگارش تمام شود! | ببینید
جعل صدا و هویت سیاسی با هوش مصنوعی | افشای عملیات «ویکتور» گروهک منافقین
شلومی بایندر چه نقشهای برای تهران دارد؟ | مرد پشت پرده حملات به تاسیسات هستهای ایران کیست؟
مصرف قات معمولا از بعدازظهر آغاز میشود و میتواند چند ساعت ادامه پیدا کند. فرد مصرفکننده ممکن است احساس هوشیاری، سرخوشی و پرحرفی بیشتری داشته باشد؛ در عین حال، بیخوابی و کاهش اشتها نیز از پیامدهای شناختهشده مصرف آن هستند.
مخدری که سنت شده است
چرا این گیاه به بخشی از سنت یمنیها بدل شده است؟ پاسخ را باید در فرهنگ معاشرت یمنیها جستوجو کرد. در بسیاری از نقاط یمن، «جلسه قات» فقط نشستن و جویدن برگ نیست؛ فرصتی برای گفتوگو، دیدار دوستان، بحثهای سیاسی، حلوفصل مسائل خانوادگی و حتی انجام مذاکرات کاری است.
مطالعات سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید کردهاند که مصرف قات در یمن از نظر فرهنگی پذیرفته شده و تقریبا با بسیاری از مناسبتهای اجتماعی گره خورده است. در گزارشهای قدیمیتر حتی از این تعبیر استفاده شده که کمتر مراسم اجتماعی در یمن بدون قات برگزار میشود.
به همین دلیل، کسی که قات مصرف نمیکند ممکن است در برخی محیطهای اجتماعی احساس کند از جمع فاصله گرفته است. این فشار اجتماعی یکی از دلایل مهم تداوم مصرف است؛ یعنی برای بسیاری از افراد، موضوع فقط لذت محرک گیاه نیست، بلکه حضور در یک جمع و حفظ ارتباط اجتماعی نیز اهمیت دارد.
چرا یمنیها قات را ترک نمیکنند؟
قات در طول زمان از یک سرگرمی محدود به بخش بزرگی از اقتصاد و کشاورزی یمن تبدیل شده است. بانک جهانی سالها پیش گزارش داده بود که قات یکی از مهمترین محصولات نقدی کشور شده و سهم قابلتوجهی از زمینهای کشاورزی را به خود اختصاص داده است. در نتیجه، میلیونها نفر نهتنها مصرفکننده، بلکه کشاورز، فروشنده یا واسطه این محصول هستند.
این وابستگی اقتصادی، مقابله با قات را دشوار میکند. کشاورزی که در شرایط فقر و ناامنی به دنبال محصولی با بازار مطمئن است، ممکن است قات را به محصولاتی مانند قهوه یا برخی محصولات غذایی ترجیح دهد.
جنگ یمن نیز این وضعیت را پیچیدهتر کرده است. یک گزارش مرکز مطالعات صنعا در سال ۲۰۲۶ میگوید در برخی مناطق، افزایش قیمت سوخت و مشکلات بازار کشاورزی باعث شده قات برای خانوادهها به محصولی با بازده مالی بالاتر و نسبتا مقاومتر تبدیل شود و سطح کشت آن در بعضی مناطق افزایش پیدا کند.
قات؛ هزینهای که فقط اقتصادی نیست
مسئله اصلی اما به پول ختم نمیشود. کشت قات به آب زیادی نیاز دارد؛ موضوعی بسیار مهم برای کشوری مانند یمن که با یکی از شدیدترین بحرانهای آب جهان مواجه است.
گزارشهای بانک جهانی و سازمان جهانی بهداشت طی سالهای گذشته درباره مصرف بالای آب در کشت قات هشدار دادهاند و گفتهاند گسترش این محصول، زمین و آب را از برخی محصولات غذایی و سنتی دیگر دور کرده است.
از سوی دیگر، چند ساعت جویدن قات در روز میتواند زمان کار و بهرهوری اقتصادی را کاهش دهد. بیخوابی ناشی از مصرف نیز ممکن است بر عملکرد روز بعد تأثیر بگذارد.
آیا قات واقعا خطرناک است؟
پاسخ پزشکی ساده نیست، اما نمیتوان گفت مصرف آن بیخطر است. سازمان جهانی بهداشت از ارتباط مصرف قات با مشکلاتی مانند اختلال خواب، برخی پیامدهای روانی و شناختی و مشکلات جسمی سخن گفته است. همچنین اثرات قلبیعروقی آن، از جمله افزایش ضربان قلب و فشار خون، در مطالعات بررسی شده است.
درباره ارتباط مستقیم قات با سرطانهای دهان نیز شواهد قطعی نیست و پژوهشها محدودیتهایی دارند؛ با این حال، مرور نظاممند آژانس بینالمللی تحقیقات سرطان احتمال ارتباط با ضایعات پیشسرطانی و بدخیم دهان را مطرح کرده و بر ضرورت تحقیقات بیشتر تأکید کرده است.
فراتر از یک برگ سبز
بنابراین پاسخ به این پرسش که «چرا یمنیها همیشه قات میزنند؟» فقط در یک کلمه خلاصه نمیشود. فرهنگ، فشار اجتماعی، اقتصاد، کشاورزی و اثر محرک گیاه همزمان در این ماجرا نقش دارند.
قات در یمن شبیه محصولی است که مرز میان «ماده محرک»، «سنت اجتماعی» و «منبع درآمد» را از بین برده است. حذف آن با یک ممنوعیت ساده تقریبا ناممکن به نظر میرسد، زیرا پشت هر دسته برگ قات، شبکهای از کشاورزان، فروشندگان، مصرفکنندگان و مناسبات اجتماعی قرار دارد.
شاید به همین دلیل است که در یمن، مبارزه با قات فقط مبارزه با یک ماده محرک نیست؛ مواجهه با یکی از عمیقترین عادتهای اجتماعی و اقتصادی یک جامعه است.