سه شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵

اندیشه

«خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» روایت پیشرفت‌های جمهوری اسلامی است

«خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» روایت پیشرفت‌های جمهوری اسلامی است
آریا جوان -
  بزرگنمايي:

آریا جوان -

به گزارش خبرنگار مهر، در بیست‌ودومین پاسداشت ادبیات جهاد و مقاومت، آیین انتشار تقریظ رهبر شهید انقلاب بر رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ»، در مجموعه سرچشمه برگزار شد.
محمدرضا حبیب‌الهی، مدیر انتشارات انقلاب اسلامی، در آیین رونمایی از تقریظ رهبر شهید انقلاب بر رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» با اشاره به رویکرد انتشارات انقلاب اسلامی در انتخاب قالب‌های تازه برای انجام مأموریت فرهنگی خود اظهار کرد: انتشارات انقلاب اسلامی برای حفظ و ترویج اندیشه و شخصیت رهبر شهید انقلاب، تصمیم گرفت قالب جدیدی را برای این کار انتخاب کند. رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» حاصل این رویکرد و تلاشی برای روایت پیشرفت‌های جمهوری اسلامی است.
وی ادامه داد: این کتاب برای نخستین بار در نمایشگاه کتاب سال ۱۴۰۳ عرضه شد و با استقبال خوب مخاطبان روبه‌رو شد. حدود سه ماه پس از آن، در مردادماه ۱۴۰۳، رهبر شهید انقلاب این کتاب را مطالعه و آن را تحسین و تشویق کردند؛ اتفاقی که زمینه‌ساز برگزاری این آیین شد.
مدیر انتشارات انقلاب اسلامی با اشاره به تلاش برای برگزاری این مراسم پیش از شهادت رهبر انقلاب گفت: تلاش کرده بودیم این جلسه پیش از شهادت ایشان برگزار شود، اما پس از شهادت، شرایط برگزاری مراسم تغییر کرد و این اتفاق به آن ابعاد و معنای متفاوتی بخشید.
حبیب‌الهی در پایان با اشاره به ترکیب حاضران در این آیین، از حضور جمع محدودی از نخبگان حوزه کتاب، از جمله مسئولان و نویسندگان، سخن گفت.
محمدرضا حبیب‌الهی، مدیر انتشارات انقلاب اسلامی، در آیین رونمایی از تقریظ رهبر شهید انقلاب بر رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» گفت: انتشارات انقلاب اسلامی در راستای مأموریت خود برای حفظ، ترویج و بسط اندیشه و شخصیت آیت‌الله خامنه‌ای، قالب تازه‌ای را برای روایت پیشرفت‌های جمهوری اسلامی انتخاب کرد که حاصل آن انتشار این رمان بود.
به گزارش خبرنگار مهر، حبیب‌الهی با اشاره به رویکرد انتشارات انقلاب اسلامی در انتخاب قالب‌های تازه برای انجام مأموریت فرهنگی خود اظهار کرد: انتشارات انقلاب اسلامی برای حفظ و ترویج اندیشه و شخصیت رهبر شهید انقلاب، تصمیم گرفت قالب جدیدی را برای این کار انتخاب کند. رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» حاصل این رویکرد و تلاشی برای روایت پیشرفت‌های جمهوری اسلامی است.
وی ادامه داد: این کتاب برای نخستین بار در نمایشگاه کتاب سال ۱۴۰۳ عرضه شد و با استقبال خوب مخاطبان روبه‌رو شد. حدود سه ماه پس از آن، در مردادماه ۱۴۰۳، رهبر شهید انقلاب این کتاب را مطالعه و آن را تحسین و تشویق کردند؛ اتفاقی که زمینه‌ساز برگزاری این آیین شد.
مدیر انتشارات انقلاب اسلامی با اشاره به تلاش برای برگزاری این مراسم پیش از شهادت رهبر انقلاب گفت: تلاش کرده بودیم این جلسه پیش از شهادت ایشان برگزار شود، اما پس از شهادت، شرایط برگزاری مراسم تغییر کرد و این اتفاق به آن ابعاد و معنای متفاوتی بخشید.
حبیب‌اللهی در پایان تأکید کرد: انتشارات انقلاب اسلامی و دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب اسلامی آمادگی دارند همچون گذشته در کنار فعالان فرهنگی، نویسندگان و اهالی کتاب باشند و از مسیرهای مؤثر برای ترویج اندیشه و سیره ایشان حمایت کنند.
روایت پیشرفت دفاعی ایران در قالب داستان، تجربه‌ای پرریسک بود
نیما اکبرخانی، نویسنده رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ»، در آیین رونمایی از تقریظ رهبر شهید انقلاب بر این رمان، ضمن قدردانی از حاضران و افرادی که در شکل‌گیری و انتشار کتاب نقش داشتند، اظهار کرد: پذیرفتن چنین مسئولیتی کار ساده‌ای نبود؛ به‌ویژه آنکه اثر به توصیه رهبر شهید انقلاب درباره پرداختن به ادبیات و داستان انقلاب در حوزه دفاعی مربوط می‌شد. این مسئولیت برای من بسیار سنگین بود و امیدوارم از عهده آن برآمده باشم.
وی با اشاره به روند نگارش کتاب ادامه داد: کار را از ابتدای سال ۱۴۰۲ آغاز کردم و در آذر همان سال تحویل دادم. در این مسیر، آقای صابری با شجاعت از شیوه‌ای که برای روایت انتخاب کرده بودم حمایت کردند و در تمام مراحل نگارش همراه بودند. تلاش کردیم روایت رشد و پیشرفت ایران در حوزه دفاعی را در قالب داستانی متفاوت ارائه کنیم؛ تجربه‌ای که از نظر فرم و شیوه روایت، با ریسک‌هایی همراه بود.
نویسنده رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» با بیان اینکه شیوه انتخاب‌شده از نظر فرمی تجربه‌ای پرریسک بود، گفت: در این روایت، توصیه رهبر شهید انقلاب به‌صورت مستقیم و در لایه‌های آشکار داستان مطرح نمی‌شد. به همین دلیل، این پرسش وجود داشت که آیا چنین شیوه‌ای در روایت داستانی موفق خواهد بود یا خیر.
وی در ادامه به تماس یکی از اهالی نشر گفت در اردیبهشت ۱۴۰۳ اشاره کرد و گفت: صبح زود روز ۲۳ اردیبهشت ۱۴۰۳ آقای صابری با من تماس گرفتند و از یک خبر خوب گفتند؛ خبری که برای ما اهمیت زیادی داشت.
دفاع مقدس، مادر جریان مقاومت در منطقه شد
سردار محمدرضا نقدی، مشاور عالی فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، با اشاره به نقش انقلاب اسلامی در شکل‌گیری و تقویت جریان مقاومت گفت: دفاع مقدس ما در حقیقت مادر جریان مقاومت در منطقه شد و الهام‌بخش همه حرکت‌های مقاومت بود؛ امروز نیز آثار و حماسه‌های شهدا باید در قالب کتاب و آثار هنری به مردم جهان معرفی شود.
نقدی در این مراسم با اشاره به شکل‌گیری رژیم صهیونیستی اظهار کرد: یکی از بزرگ‌ترین جنایت‌های مزورانه تاریخ، به‌رسمیت‌شناختن این رژیم در سرزمین‌های اسلامی بود؛ جنایتی که با حمایت‌های بی‌پایان مالی و تسلیحاتی قدرت‌های بزرگ همراه شد و امکان ادامه حیات و ارتکاب جنایت را برای این رژیم فراهم کرد.
وی افزود: انقلاب اسلامی در فاصله‌ای کوتاه پس از شکل‌گیری رژیم صهیونیستی، در برابر این حرکت جنایتکارانه قد برافراشت و جریان اصیل مقاومت را شکل داد. مقابله با چنین جریانی با تکیه بر امکانات مادی و حمایت‌های قدرت‌های بزرگ امکان‌پذیر نیست؛ چراکه مجاهدان و شهدا با ایستادگی و فداکاری خود، عظمت این مقاومت را به نمایش گذاشتند.
مشاور عالی فرمانده کل سپاه با اشاره به نقش شهدای حزب‌الله لبنان و مجاهدان مقاومت در ایستادگی برابر رژیم صهیونیستی گفت: حماسه و قهرمانی این شهدا نشان داد که مقاومت در برابر جنایت‌های رژیم صهیونیستی همچنان زنده و اثرگذار است.
نقدی با بیان اینکه رژیم صهیونیستی امروز با بحران بقا روبه‌روست، اظهار کرد: این رژیم دیگر شانسی برای ادامه حیات ندارد و به‌نوعی رژیمی تمام‌شده است. حرکت و ایستادگی ملت‌ها و برکت خون شهدا، دامنه بیداری و مقاومت را در جهان گسترش خواهد داد.
وی در بخش دیگری از سخنانش با تأکید بر ضرورت ثبت و روایت حماسه‌های مقاومت در آثار فرهنگی و هنری گفت: یکی از زیبایی‌های کار فرهنگی، پیوند دادن آثاری است که انقلاب اسلامی در دوران دفاع مقدس پدید آورد با شکوه و عظمت آن دوران و جریان مقاومت. دفاع مقدس ما مادر جریان مقاومت شد و الهام‌بخش حرکت‌های مقاومت در منطقه بود؛ ازاین‌رو باید این آثار در کتابخانه‌ها و مراکز فرهنگی قرار بگیرند تا مردم از آنها استفاده کنند.
نقدی ادامه داد: امروز پیروزی‌ها و حماسه‌های شهدا باید در قالب آثار مکتوب و هنری روایت شود؛ چراکه بخش بزرگی از مردم جهان به دلیل عملکرد رسانه‌های منحرف، دروغگو و مزور از حقیقت و واقعیت‌ها محروم مانده‌اند. بااین‌حال، بیداری افکار عمومی و آشکارشدن نفرت مردم جهان از رژیم صهیونیستی، نشانه‌ای از اثرگذاری این مقاومت است.
متن تقریظ رهبر شهید بر این کتاب به شرح زیر است:
شیرین و هنرمندانه نوشته شده است در واقع باید آن را گونه‌ی تازه‌ای از رمان جنگ به شمار آورد. این سبک‌ها باید تشویق شود.
مرداد ۱۴۰۳

آریا جوان


روسیه بدون ادبیات جنگ، فقط یک خاک است
مرتضی سرهنگی، نویسنده ادبیات پایداری، با تأکید بر ضرورت تداوم نگارش آثار مرتبط با جنگ گفت: نوشتن درباره جنگ پس از پایان آن، سنتی شناخته‌شده در کشورهای مختلف جهان است و کشورهایی مانند روسیه، آلمان و حتی بوسنی نیز این مسیر را دنبال کرده‌اند.
سرهنگی در این مراسم با اشاره به نقش رهبر شهید انقلاب در حمایت از ادبیات جنگ و مقاومت اظهار کرد: یکی از مشوقان اصلی این حوزه، حضرت آقا بودند و شاید برخی ندانند که پشتیبانی ایشان از ادبیات جنگ و مقاومت تا چه اندازه برای نویسندگان و فعالان این عرصه دلگرم‌کننده بوده است.
وی با بیان اینکه ادبیات جنگ در جهان جایگاه و احترام ویژه‌ای دارد، افزود: در این حوزه باید دو واژه «خستگی» و «بازنشستگی» را کنار بگذاریم؛ چراکه کار ادبیات جنگ با پایان جنگ تمام نمی‌شود و این روایت باید همچنان ادامه پیدا کند.
این نویسنده ادبیات پایداری در ادامه به دیدار خود با اتحادیه نویسندگان روسیه در مسکو اشاره کرد و گفت: زمانی که به روسیه سفر کرده بودیم، با اعضای اتحادیه نویسندگان این کشور دیدار کردیم. آنها همچنان پس از گذشت سال‌ها از جنگ جهانی دوم، به فعالیت در حوزه ادبیات جنگ ادامه می‌دهند.
سرهنگی ادامه داد: وقتی از مسئول اتحادیه پرسیدیم که چرا هنوز در این زمینه کار می‌کنید، پاسخ داد: «روسیه بدون ادبیات جنگ فقط یک خاک است؛ هیچ چیزی نیست.»
هر پیام و تمدنی برای ماندگاری به هنر نیاز دارد
علیرضا مختارپور، مشاور رئیس دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب، با تأکید بر نقش خواص فرهنگی در هدایت جامعه گفت: هنرمندان، نویسندگان، گویندگان، مجریان و کارگردانان باید با یکدیگر همراه شوند تا مفاهیم ارزشمند اسلامی را در قالب آثار هنری به جامعه منتقل کنند؛ چراکه اگر حقیقت در قالب هنر و تبلیغات مؤثر عرضه نشود، دشمن در میدان تبلیغات پیروز خواهد شد.
مختارپور در این مراسم با اشاره به اینکه سخنانش را بر اساس بیانات و دیدگاه‌های رهبر شهید انقلاب تنظیم کرده است، اظهار کرد: با توجه به ترکیب این جلسه و موضوع خواص فرهنگی جامعه، بحث کوتاهی را انتخاب کرده‌ام که تماماً مبتنی بر بیانات و دیدگاه‌های امام مجاهد شهید است و جز چند عبارت پیوندی، مطالبی از خودم نخواهم گفت. در واقع، این سخنان صورت‌بندی‌ای از دیدگاه‌های ایشان درباره رسالت اهالی فرهنگ، هنر و رسانه است.
وی با بیان اینکه از نگاه رهبر شهید انقلاب، خواص مهم‌ترین عامل در تحول، هدایت یا انحراف جامعه‌ها هستند، افزود: ایجاد یک فکر، گفتمان و جریان فکری در جامعه به دست خواص و اندیشمندان صورت می‌گیرد. آنها هستند که می‌توانند افکار ملت‌ها را به سمتی هدایت کنند که مایه نجات و سعادت آنان باشد یا خدای‌ناکرده جامعه را به سمت بدبختی و تیره‌روزی ببرند.
مشاور رئیس دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب با تفکیک خواص سیاسی و فرهنگی، بر اهمیت نقش گروه دوم تأکید کرد و گفت: رهبر شهید انقلاب درباره مسئولیت خواص فرهنگی می‌فرمایند: «هنرمندان، نویسندگان، گویندگان، مجریان، کارگردانان، هنرپیشگان و همه و همه باید دست به دست هم بدهند تا این مفاهیم اسلامی ارزشمند و درخشنده را به صورت برنامه‌های هنری بسازند.»
مختارپور ادامه داد: ایشان همچنین تأکید کرده‌اند که اگر تبلیغات حق وجود نداشته باشد و ملت ایران، گویندگان، نویسندگان، هنرمندان و آگاهی خود مردم در خدمت حقیقتی که در این کشور وجود دارد قرار نگیرد، دشمن در میدان تبلیغات غالب خواهد شد؛ میدانی که عرصه‌ای بسیار عظیم و خطرناک است.
وی در بخش دیگری از سخنانش به اهمیت آثار فرهنگی و هنری از منظر رهبر شهید انقلاب پرداخت و با اشاره به یادداشت‌های ایشان در آذرماه سال ۱۳۶۵ گفت: در یکی از این یادداشت‌ها آمده است که هنر شیوه‌ای از بیان و ادا کردن است، اما این شیوه بیان از هر تبیین دیگری رساتر، دقیق‌تر، نافذتر و ماندگارتر است. توجه به همین تعبیرها به درک معنای هنر کمک می‌کند.
مختارپور با اشاره به یکی از تأکیدات رهبر شهید انقلاب درباره ضرورت بهره‌گیری از هنر برای انتقال پیام‌ها اظهار کرد: ایشان بارها فرموده‌اند: «هر پیامی، هر دعوتی، هر انقلابی، هر تمدنی و هر فرهنگی تا در قالب هنر ریخته نشود، شانس نفوذ و گسترش ندارد و ماندگار نخواهد بود.» این موضوع درباره پیام‌های حق و باطل تفاوتی ندارد و هر دو برای نفوذ و ماندگاری به قالب هنری نیاز دارند.
وی در ادامه به مسئولیت نیروهای فرهنگی در عرصه جهاد پرداخت و گفت: از نگاه رهبر شهید انقلاب، هر تلاش و زحمتی لزوماً جهاد محسوب نمی‌شود. کسی که می‌خواهد در این عرصه مجاهدانه عمل کند، باید به چند نکته توجه داشته باشد؛ نخست اینکه جبهه دشمن را بشناسد و دوم اینکه جبهه خودی را به‌درستی تشخیص دهد.
مشاور رئیس دفتر حفظ و نشر آثار رهبر شهید انقلاب افزود: اگر فرد نقشه‌خوانی نداند و قطب‌نما در اختیار نداشته باشد، نمی‌تواند مسیر درست را تشخیص دهد. این قطب‌نما همان بصیرت است. افزون بر این، باید از مهارت برخوردار باشد و هنرمندانه عمل کند؛ زیرا شناخت میدان و داشتن مهارت، در کنار یکدیگر، برای انجام درست این مسئولیت ضروری است.
مختارپور برای توضیح اهمیت خلوص در فعالیت‌های فرهنگی، به مثال طلا اشاره کرد و گفت: طلا به‌خودی‌خود فاسد نمی‌شود و زنگ نمی‌زند، اما هر اندازه مس، آهن و دیگر مواد کم‌ارزش با آن ترکیب شود، از خلوص و ارزش آن کاسته خواهد شد. در فعالیت فرهنگی نیز خلوص و سلامت انگیزه‌ها در ارزش و ماندگاری اثر اهمیت دارد.
وی در پایان، مأموریت فعالان فرهنگی و هنری را مجاهدت مخلصانه با هدف تبیین، تبلیغ و ترویج معارف و ارزش‌های اسلام و انقلاب اسلامی بر اساس منظومه فکری امامین انقلاب دانست و تأکید کرد: تولید آثار فرهنگی و هنری فاخر، مفید و مؤثر باید با بهره‌گیری از اصول حرفه‌ای و مهارت‌های هنرمندانه، در گونه‌های مختلف و متناسب با مخاطبان متنوع، اولویت‌ها و نیازهای جامعه دنبال شود.
ادبیات فارسی به داستان‌هایی پرکشش و ماجراجویانه نیاز دارد
علی‌اصغر عزتی‌پاک، نویسنده، با اشاره به ظرفیت‌های رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» در احیای گونه ادبیات امنیتی و جاسوسی گفت: ادبیات فارسی به داستان‌هایی نیاز دارد که از فضای بسته و تکراری فاصله بگیرند، حرکت کنند، خطر را به میان بیاورند و جهان داستانی را گسترش دهند. سرگرم‌کنندگی و جدیت ادبی در برابر یکدیگر قرار ندارند و خلق داستانی جذاب و پرکشش، خود مهارتی استادانه است.
عزتی‌پاک در بیست‌ودومین پاسداشت ادبیات جهاد و مقاومت با محوریت انتشار تقریظ رهبر شهید انقلاب بر رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ»، با درود به روح رهبر شهید حضرت آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، از او به‌عنوان یکی از پاسداران نامدار مرزهای فرهنگ، هنر و ادب ایران یاد کرد و گفت: می‌خواهم این رمان را از منظر ادبیات داستانی و پیوند آن با امنیت، مقاومت و تاریخ معاصر ایران بررسی کنم؛ اما آنچه برای من به‌عنوان داستان‌خوان و داستان‌نویس اهمیت دارد، این است که نویسنده با موضوع چه کرده و چگونه آن را به قصه تبدیل کرده است. بنابراین، سخنم درباره جهان داستانی و امکانات ادبی این اثر است.
وی با اشاره به تقابل دو شخصیت مجتبی میثمی، از ایران، و راشل هرتزوگ، از اسرائیل، به‌عنوان محور اصلی روایت افزود: از خلال رویارویی این دو شخصیت، میدان پنهان و ممتدی از درگیری‌ها، تحولات و زدوخوردهای معاصر میان ایران و اسرائیل روایت می‌شود. حضور سه نسل از رزمندگان ایرانی و امتداد جغرافیای داستان از تهران تا جبهه‌های جنگ نیز از ویژگی‌های قابل توجه این رمان است.
این نویسنده نخستین اهمیت اثر را در انتخاب و احیای گونه‌ای کمتر توسعه‌یافته در ادبیات داستانی ایران دانست و اظهار کرد: ما در ادبیات فارسی در گونه‌هایی مانند رمان خانوادگی، تاریخی و روان‌شناختی تجربه‌های فراوانی داریم، اما ادبیات امنیتی و جاسوسی به معنای دقیق و حرفه‌ای آن، کمتر به‌صورت جریانی مستمر و نیرومند در داستان‌نویسی ما پرورده شده است. نمونه‌هایی در این زمینه وجود داشته، اما این گونه هنوز از پشتوانه و تراکم کافی برخوردار نیست.
عزتی‌پاک با بیان اینکه داستان امنیتی به تعلیق، خطر، راز، تعقیب و ضدتعقیب، هویت‌های پنهان، بازی‌های اطلاعاتی، ضرب‌آهنگ و پیچیدگی طرح نیاز دارد، گفت: نویسنده باید بتواند اطلاعات را به‌اندازه و در زمان مناسب در اختیار خواننده بگذارد؛ بخشی را آشکار کند و بخشی را پنهان نگه دارد و با هر چرخش، موقعیت داستان را دوباره تعریف کند. بنابراین، ورود به این گونه فقط به معنای انتخاب موضوعی تازه نیست، بلکه پذیرفتن مسئولیتی فنی و روایی است. نویسنده باید جهان این گونه را بشناسد و قواعد آن را در زبان و تجربه داستانی خود به کار بگیرد. از این منظر، می‌توان این رمان را اثری پیشرو در قلمروی دانست که ظرفیت‌های آن در ایران کمتر مورد توجه قرار گرفته است.
وی در ادامه به شخصیت‌پردازی و نقش دو شخصیت محوری در پیشبرد داستان پرداخت و گفت: موتور اصلی داستان، تقابل مجتبی میثمی و راشل هرتزوگ است. مجتبی از تجربه جنگ هشت‌ساله می‌آید؛ جنگی که در شکل‌گیری شخصیت و حافظه او نقشی تعیین‌کننده داشته است. او فرماندهان و همراهانی را از دست داده، بارها از موقعیت‌های مرگبار عبور کرده و پس از جنگ نیز مسیر زندگی‌اش به عرصه‌های تازه‌ای از مواجهه امنیتی و منطقه‌ای کشیده شده است.
این نویسنده ادامه داد: در سوی دیگر، زنی قرار دارد که در ساختار امنیتی اسرائیل فعالیت می‌کند و برای پیشرفت در همان ساختار، انگیزه‌ها و هدف‌های خود را دنبال می‌کند. اهمیت این دو شخصیت فقط در قرار گرفتن آنها در دو سوی منازعه نیست؛ بلکه از برخورد دو اراده، نیروی پیش‌برنده داستان شکل می‌گیرد، نه صرفاً از کنار هم قرار گرفتن چند حادثه.
عزتی‌پاک با اشاره به گستردگی جغرافیایی روایت افزود: داستان از سوریه آغاز می‌شود و به‌تدریج به جغرافیاها و موقعیت‌های دیگری از جمله عراق، یونان، ایران و حتی عمق اروپا گسترش می‌یابد. حمله به همراهان و محافظان، تغییر هویت‌ها، پنهان‌کاری و تلاش برای نزدیک شدن به طرف مقابل، زنجیره‌ای از کنش‌ها و واکنش‌ها را می‌سازد. خواننده در طول روایت می‌خواهد بداند نقشه بعدی چیست، چه کسی از چه چیزی خبر دارد و کدام شخصیت در حال پیشی گرفتن از دیگری است. راشل هرتزوگ نیز صرفاً مانعی بیرونی برای قهرمان ایرانی نیست، بلکه درون داستان هدف، انگیزه، گذشته و اراده‌ای معطوف به آینده دارد.
وی طراحی داستان و توطئه‌چینی را از دیگر امتیازهای برجسته این اثر دانست و گفت: «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» داستانی پرحادثه است، اما صرفاً مجموعه‌ای از اتفاق‌های پراکنده نیست. رخدادها به یکدیگر متصل‌اند و هرکدام واکنشی را به دنبال دارند. نویسنده از گذشته شخصیت‌ها و اطلاعاتی که در زمان‌های مختلف آشکار می‌شوند، استفاده می‌کند تا موقعیت امروز را پیچیده‌تر کند.
این نویسنده با اشاره به اهمیت اطلاعات و هویت‌های پنهان در داستان‌های جاسوسی اظهار کرد: در این گونه، اطلاعات ماده خام روایت است. اینکه چه کسی چه چیزی می‌داند، بازی با نام و هویت، پنهان‌کاری، تغییر موقعیت، جابه‌جایی کانون روایت و رفت‌وآمد میان شخصیت‌ها و موقعیت‌های متفاوت اهمیت دارد. داستان فقط از یک نقطه ثابت دیده نمی‌شود؛ خواننده در بخش‌هایی به جهان مجتبی نزدیک می‌شود و در بخش‌هایی با موقعیت راشل هرتزوگ و فضای طرف مقابل روبه‌رو می‌شود. این تغییر منظر، میدان دید داستان را وسیع‌تر می‌کند و به خواننده امکان می‌دهد به‌تدریج از نقشه‌ها و خطرها آگاه شود.
عزتی‌پاک گستردگی جغرافیایی را عاملی برای افزایش ابعاد طرح داستان دانست و افزود: رمان از یک موقعیت محدود و یک عملیات منفرد فراتر می‌رود. گذشته شخصیت‌ها، هدف‌ها و آرمان‌هایشان با رویارویی‌های معاصر به یکدیگر پیوند می‌خورند و داستان را در مسیری طولانی پیش می‌برند. این پیوند باعث می‌شود تعقیب دو شخصیت صرفاً حادثه‌ای مقطعی نباشد، بلکه بخشی از یک تاریخ ممتد به شمار بیاید.
وی همچنین به نقش شخصیت‌های فرعی در شکل‌گیری جهان داستان اشاره کرد و گفت: شخصیت‌ها صرفاً برای اعلام موضع در داستان حضور ندارند، بلکه بخشی از کنش داستانی‌اند؛ رابطه‌ها را تغییر می‌دهند، انتظار می‌آفرینند، هیجان خلق می‌کنند و گاهی ماجرایی را آشکار یا پنهان نگه می‌دارند. نثر روان و کم‌تکلف کتاب نیز در خدمت همین حرکت است و متن بی‌جهت در توصیف‌ها متوقف نمی‌شود.
این نویسنده با اشاره به نسبت میان خونسردی روایت و هیجان حوادث بیان کرد: نکته جالب دیگر، فاصله میان لحن نسبتاً خونسرد روایت و هیجان اتفاق‌هاست. نویسنده لازم نمی‌بیند در هر صفحه به خواننده بگوید با اتفاقی هولناک یا شگفت‌انگیز روبه‌رو شده است؛ روایت با لحنی کنترل‌شده پیش می‌رود، اما طراحی موقعیت‌ها، تغییر مسیرها و خطرهای نهفته در داستان، هیجان می‌آفریند. به نظرم این فاصله میان لحن کنترل‌شده و رخدادهای پرتنش، از امتیازهای فنی رمان است.
عزتی‌پاک در ادامه با اشاره به خطر تبدیل شدن شخصیت‌ها به مهره‌هایی برای پیشبرد نقشه‌ها در داستان‌های پرحادثه گفت: در یک تریلر پرحادثه، این خطر وجود دارد که شخصیت‌ها صرفاً به مهره‌هایی برای اجرای نقشه‌ها تبدیل شوند؛ اما داستان زمانی جان می‌گیرد که پشت هر حرکت، انسانی با گذشته، حافظه، انگیزه و مناسبات مشخص حضور داشته باشد.
وی افزود: در «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ»، پیوند مجتبی با جنگ، از دست دادن فرماندهان و همراهان، استمرار زندگی پس از جنگ، روابط خانوادگی و ورود به میدان‌های تازه، به شخصیت او پیشینه می‌بخشد. از سوی دیگر، رمان فقط به دو شخصیت اصلی محدود نمی‌ماند و همراهان، محافظان، نیروهای شناخته‌شده و آدم‌های گمنام نیز در شکل‌گیری جهان داستان نقش دارند. از این منظر، کتاب فقط داستان دو نفر نیست، بلکه روایت جمعی از آدم‌هایی است که هرکدام در بخشی از این میدان، با انگیزه‌ای مشخص حضور دارند.
این نویسنده حضور زندگی و روابط انسانی در کنار عملیات و تعقیب‌وگریز را مهم دانست و گفت: شخصیت‌ها فقط در لحظه اقدام و خطر حضور ندارند؛ گذشته، روابط، خواسته‌ها و جاه‌طلبی‌های خود را دارند و از دست دادن، به دست آوردن و به یاد آوردن را تجربه می‌کنند. همین حضور زندگی است که به کنش‌ها وزن انسانی می‌دهد. اگر تنها عملیات باقی بماند، با گزارشی از رخدادها مواجه خواهیم بود؛ اما وقتی زندگی خصوصی شخصیت‌ها نیز به تصویر کشیده می‌شود، داستان عمق و معنای بیشتری پیدا می‌کند.
عزتی‌پاک در بخش دیگری از سخنانش به انرژی روایی این اثر پرداخت و اظهار کرد: یکی از نکاتی که هنگام خواندن این رمان برایم اهمیت پیدا کرد، انرژی روایی آن بود. متأسفانه در بخش مهمی از داستان معاصر فارسی با الگوهایی روبه‌رو هستیم که شخصیت در فضای بسته خانه، شهر یا روابط فرسوده محصور می‌ماند و ملال، انزوا و ناتوانی به تجربه‌های پرتکرار داستانی تبدیل شده‌اند. البته اینها بخشی از واقعیت زندگی هستند و ادبیات حق دارد به آنها بپردازد، اما چنین شیوه‌ای نباید تنها امکان داستان‌نویسی ما باشد.
وی تأکید کرد: ادبیات فارسی به داستان‌هایی هم نیاز دارد که حرکت کنند، خطر را به میان بیاورند، جهان را گسترش دهند و خواننده را به سفر ببرند؛ داستان‌هایی که شخصیت‌ها را در بزنگاه‌های بزرگ قرار دهند و هیجان، ماجراجویی و لذت دنبال کردن روایت را به خواننده بازگردانند. چنین داستانی لزوماً اثری سطحی یا کم‌ارزش نیست؛ سرگرم‌کنندگی و جدیت ادبی در برابر یکدیگر قرار ندارند. اتفاقاً ساختن داستانی جذاب و پرکشش، مهارتی استادانه است.
عزتی‌پاک در پایان با اشاره به همراه شدن خواننده با شخصیت‌های رمان گفت: «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» از این جهت خواننده را در انتظار نگه می‌دارد؛ او با شخصیت‌ها همراه می‌شود، برای سرنوشتشان نگران می‌شود و می‌خواهد بداند ماجرا به کجا می‌رسد. به‌ویژه آنکه شرایط داستان به‌گونه‌ای رقم خورده است که خواننده به‌نحوی سرنوشت خود را در گرو پیروزی و سرنوشت قهرمان می‌بیند.
رمان می‌تواند انسان تراز انقلاب اسلامی را به جامعه معرفی کند
محسن مؤمنی‌شریف، در بیست‌ودومین پاسداشت ادبیات جهاد و مقاومت با محوریت انتشار تقریظ رهبر شهید انقلاب بر رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ»، با اشاره به جایگاه رهبر شهید انقلاب در اندیشه و زندگی مردم اظهار کرد: هیچ‌چیز جای ایشان را نمی‌گیرد و یادشان در دل، اندیشه و لحظه‌های زندگی ما جاری است.
وی با اشاره به سالروز آزادسازی سوسنگرد افزود: امروز سالگرد عملیات آزادسازی سوسنگرد است و جالب آنکه قهرمان رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» نیز روایت خود را از سوسنگرد آغاز می‌کند. این هم‌زمانی، تصادفی معنادار است. به برادر عزیزم، نیما اکبرخانی، برای موفقیت‌هایش و به‌ویژه نگارش این رمان و توجه ویژه رهبر شهید انقلاب به آن تبریک می‌گویم.
این نویسنده با اشاره به اینکه قرار بود تقریظ رهبر شهید انقلاب بر این رمان چند سال پیش رونمایی شود، گفت: به دلیل حوادثی که پیش آمد، این برنامه به تعویق افتاد. اکنون نیز مجال پرداختن مفصل به همه ابعاد آن نیست و امیدوارم در فرصتی دیگر درباره این موضوع صحبت شود.
مؤمنی‌شریف با اشاره به یکی از مفاهیم محوری رمان بیان کرد: به نظر من، این اثر فرمایش رهبر شهید انقلاب را به نمایش می‌گذارد که می‌فرمودند «این جنگ، جنگ اراده‌هاست». تقابل اراده‌ها در رویارویی ما با دشمن، از مفاهیمی است که به‌خوبی در این رمان نمود پیدا کرده است.
وی در ادامه، با بیان اینکه قصد دارد درباره اهمیت رمان از نگاه رهبر شهید انقلاب صحبت کند، افزود: بی‌شک رمان در نگاه ایشان جایگاه بسیار ارجمندی داشت؛ اما برای فهم این اهمیت باید آن را در منظومه تمدنی ایشان بررسی کرد. در این منظومه، موضوعاتی مانند علم، تاریخ و هنر از عناصر تمدن‌ساز به شمار می‌رفتند. ایشان هنر را روح تمدن می‌دانستند و در میان هنرها، برای رمان امروزین، که برآمده از دوران مدرن است، تأثیرگذاری ویژه‌ای قائل بودند.
این نویسنده درباره دلیل اهمیت رمان در نگاه رهبر شهید انقلاب توضیح داد: هر تمدنی پیش از هر چیز باید تعریف خود را از انسان ارائه کند و سپس انسان تراز و نمونه‌ای را که می‌خواهد معرفی کند، به جامعه بشناساند. ایشان معتقد بودند انقلاب اسلامی با همه عظمت خود، انسان‌های بزرگی را پرورش داده و اتفاقاتی را در تاریخ رقم زده است که برخلاف مسیر رایج و جریان غالب تاریخ بوده؛ با این حال، در حوزه معرفی این انسان‌ها و تبیین نگاه انقلاب اسلامی به انسان، آن‌گونه که باید کاری انجام نشده است.
مؤمنی‌شریف ادامه داد: انتظار ایشان از هنرمندان، به‌ویژه داستان‌نویسان و رمان‌نویسان، این بود که هم نگاه انقلاب اسلامی به انسان را تعریف کنند و هم انسان‌هایی را که انقلاب اسلامی معرفی کرده است، به تصویر بکشند.
وی با اشاره به توجه رهبر شهید انقلاب به خاطرات رزمندگان و تاریخ شفاهی دفاع مقدس گفت: توجه ویژه ایشان به خاطرات رزمندگان و سرگذشت شاهدان نشان می‌داد که این انتظار در حوزه خاطره‌نگاری تا اندازه‌ای پاسخ داده شده است؛ اما ایشان همچنان انتظار داشتند چنین اتفاقی در رمان نیز رخ دهد. به همین دلیل، همواره با رمان‌نویسان و نویسندگان دیدار می‌کردند و این انتظار را با آنان در میان می‌گذاشتند. حتی از برخی نویسندگان خواسته بودند که در این زمینه دست به کار شوند؛ برخی موفق شدند و برخی نیز به این هدف نرسیدند.
این نویسنده رمان را فرصتی برای معرفی انسان‌های تمدن‌ساز دانست و اظهار کرد: تمدن‌ها به انسان‌هایی نیاز دارند که بتوانند اهداف و آرمان‌های آن تمدن را پیش ببرند؛ انسان‌هایی که ممکن است در زمان حاضر هنوز حضور نداشته باشند، اما ویژگی‌هایی مانند اخلاق، همت و دیگر فضیلت‌های انسانی در شکل‌گیری آنان اهمیت دارد. رمان می‌تواند این ویژگی‌ها را به نمایش بگذارد و انسان را معرفی کند.
مؤمنی‌شریف با توصیف رمان به‌عنوان «آزمایشگاه بزرگ انسانی» گفت: هرکس هنگام خواندن یک داستان، خود را در موقعیت شخصیت‌ها می‌بیند و از خود می‌پرسد در آن موقعیت کجا قرار دارد و چه انتخابی می‌کند. رمان فرصتی برای تمرین انتخاب‌های درست است. رهبر شهید انقلاب نیز تأکید داشتند که وقتی خواننده با قهرمان داستان همراه می‌شود، در واقع زندگی کردن بر اساس ارزش‌های او را تمرین می‌کند. بنابراین، نویسنده صرفاً یک نویسنده نیست، بلکه معمار روان جامعه است.
وی در بخش دیگری از سخنانش به نسبت میان واقعیت و آرمان در ادبیات پرداخت و گفت: گاهی میان واقعیت و آرمان در آثار هنری چالش ایجاد می‌شود و برخی هنرمندان معتقدند وظیفه آنها صرفاً نمایش واقعیت جامعه است. اما باید پرسید آیا هنرمند موظف است هر آنچه را می‌بیند، بدون توجه به پیامدهای آن، به تصویر بکشد؟
مؤمنی‌شریف با اشاره به انتقاد رهبر شهید انقلاب از برخی آثار سینمایی افزود: ایشان درباره بعضی فیلم‌ها تعبیر تندی به کار برده و گفته بودند که برخی آثار «لجن به خورد مردم می‌دهند». در پاسخ به این توجیه که جامعه همین‌گونه است و فیلم نیز واقعیت را نشان می‌دهد، باید گفت نخست اینکه جامعه ایرانی را نمی‌توان به همان تصویری تقلیل داد که در برخی آثار ارائه می‌شود؛ دوم اینکه وظیفه هنرمند صرفاً بازنمایی منفعلانه هر واقعیتی نیست.
وی ادامه داد: از نگاه رهبر شهید انقلاب، داستان‌نویس باید ابتدا واقعیت‌ها را بشناسد و سپس آنها را به سمت افق‌های امیدبخش هدایت کند؛ آینده و افقی را نشان دهد که جامعه می‌تواند به سوی آن حرکت کند. البته رسیدن به آن قله، رنج و دشواری دارد و هنرمند باید در کنار نمایش افق آرمانی، این رنج‌ها را نیز به تصویر بکشد و نشان دهد که تلاش و سختی در مسیر رسیدن به آرزوهای بزرگ ارزشمند است.
این نویسنده با اشاره به اهمیت رمان تاریخی در نگاه رهبر شهید انقلاب گفت: یکی دیگر از دلایل اهمیت رمان برای ایشان، ظرفیت آن در روایت و تفسیر تاریخ بود. ایشان رمان را ابزاری مؤثر برای شناخت هویت جوامع می‌دانستند و به رمان‌های تاریخی توجه ویژه‌ای داشتند.
مؤمنی‌شریف افزود: رهبر شهید انقلاب خودشان اشاره می‌کردند که بخشی از شناختشان از جوامع دیگر، به‌ویژه کشورهای غربی، از طریق رمان‌های آنها شکل گرفته است. ایشان از طریق خواندن رمان با ملت‌ها و جوامع آشنا می‌شدند، نه صرفاً با مطالعه تاریخ خشک و اسناد. برای نمونه، از رمانی درباره جنگ داخلی آمریکا نام برده بودند که به کمک آن با جامعه آمریکا آشنایی بیشتری پیدا کرده بودند.
وی با بیان اینکه رمان می‌تواند تاریخ را از قالب اسناد خشک خارج کند، اظهار کرد: رمان این امکان را دارد که تاریخ را به تجربه‌ای زیسته تبدیل کند؛ به‌گونه‌ای که خواننده تاریخ را زنده ببیند، با آن زندگی کند و آن را بفهمد. همچنین از طریق انتخاب‌ها و رفتار شخصیت‌های داستان می‌تواند درباره درستی یا نادرستی تصمیم‌های آنان قضاوت کند.
مؤمنی‌شریف در ادامه به ضرورت شکل‌گیری ادبیات داستانی متناسب با هویت و جهان فرهنگی ایران اشاره کرد و گفت: یکی از وظایف رمان، روایت جامعه و ارزش‌های آن است. اگر می‌خواهیم به رمان خودمان برسیم و در جهان، روایتگر خودمان باشیم، باید خودمان را روایت کنیم. نباید صرفاً مصرف‌کننده تولیدات دیگران باشیم؛ باید در حوزه‌هایی که حرفی برای گفتن داریم، تولیدکننده باشیم. رهبر شهید انقلاب از این مسئله رنج می‌بردند که ما در حوزه‌های مختلف، مصرف‌کننده دستاوردهای دیگران هستیم.
وی همچنین درباره برداشت از علاقه رهبر شهید انقلاب به برخی رمان‌های خارجی توضیح داد: اینکه ایشان از رمانی نام می‌بردند، لزوماً به معنای تأیید همه محتوای آن نبود. برخی آثار را بسیار می‌پسندیدند؛ برای نمونه، از «بینوایان» می‌توان نام برد؛ اما در عین حال، درباره برخی رمان‌های مطرح نیز اشکالات جدی داشتند.
این نویسنده با اشاره به نمونه‌ای از این موضوع گفت: در مستند «غیررسمی» نیز ایشان به این مسئله اشاره کرده بودند که باید برخی از این آثار را اصلاح و درباره آنها توضیح داد. در مورد رمانی که ایشان با مترجم آن چند بار گفت‌وگو کرده بودند، مترجم نیز به وجود بخش‌هایی با محتوای الحادی در اثر اذعان کرده بود. رهبر شهید انقلاب ضمن تشکر از مترجم، تأکید کرده بودند که این بخش‌ها نادرست است. بنابراین، صرف نام بردن از یک رمان در سخنان یا نوشته‌های ایشان، به معنای تأیید صددرصدی تمام محتوای آن نیست.
مؤمنی‌شریف در پایان با اشاره به ضرورت معرفی ایران و انسان ایرانی به جهان گفت: امیدوارم بتوانیم به جایگاهی برسیم که روح رهبر شهید انقلاب از ما راضی باشد. در شرایطی که در آستانه شکل‌گیری تمدنی جدید قرار داریم و از یک پیچ تاریخی عبور می‌کنیم، جهان بیش از گذشته به ایران توجه خواهد کرد و چشم‌ها به این کشور دوخته خواهد شد. یکی از ابزارهایی که می‌تواند ایران امروز و انسان ایرانی را به جهان معرفی کند، رمان است.
وی با اشاره به نقل‌قولی از حبیب احمد درباره گفت‌وگو با برخی چهره‌های فکری جهان اظهار کرد: به گفته او، این چهره‌ها معتقد بودند جهان امروز تشنه شناخت ایران است. وظیفه ما نیز این است که ابتدا ملت ایران و واقعیت‌های کشورمان را بشناسیم و سپس آنها را به دیگران معرفی کنیم.
این نویسنده در پایان بار دیگر از نیما اکبرخانی، نویسنده رمان «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ»، قدردانی کرد و گفت: بیشتر آثار آقای اکبرخانی را که دیده‌ام، آثار خوبی بوده‌اند. امیدوارم با تجربه‌ای که به‌ویژه در هشت ماه اخیر به دست آورده و با توجه به حضور و تحلیل‌هایش، از جمله نویسندگانی باشد که بتواند آن رمان بزرگی را که رهبر شهید انقلاب انتظار داشتند، خلق کند.


نظرات شما