آریا جوان - مغز انسان تواناییهایی دارد که از هر رایانهای فراتر میرود، اما برخی دانشمندان مدتها تردید داشتند که این «سختافزار انسانی» امکان بهروزرسانی داشته باشد.
به گزارش خبرفوری، بر اساس دیدگاهی که سالها در علوم اعصاب رواج داشت، پس از پایان دوران کودکی دیگر سلولهای عصبی تازهای در مغز تولید نمیشوند و با افزایش سن، مغز بهتدریج توانایی خود برای پذیرش محرکهای جدید را از دست میدهد.
اگرچه این باور درباره «مغز ایستا» مدتی است میان متخصصان مورد تردید قرار گرفته، اما اکنون پژوهشگران احتمالا موفق شدهاند آن را بهطور قطعی کنار بزنند. گروهی از دانشمندان به سرپرستی یوناس فریسن، پزشک و پژوهشگر مؤسسه کارولینسکا در استکهلم، نمونههای مغزی ۱۹ فرد بین ۱۳ تا ۷۸ سال را با روشی نوین بررسی کردند و در همه آنها سلولهای پیشساز عصبی را یافتند؛ سلولهایی که از طریق تقسیم، میتوانند سلولهای عصبی جدید تولید کنند.
بیشتر بخوانید:
اعتیاد به رویاپردازی | در سرم یک جهان دیگر دارم
هوش مصنوعی یک مسئله ریاضی که ۸۰ سال لاینحل بود را حل کرد
شهرهای جهان بهدنبال بازگرداندن شب | چرا جهان به تاریکی نیاز دارد؟
بر اساس این پژوهش که در نشریه علمی «ساینس» منتشر شده است، این منبع نوسازی سلولها در هیپوکامپ قرار دارد؛ بخشی از مغز که نقشی حیاتی در ذخیرهسازی اطلاعات جدید و شکلگیری حافظه دارد. به نظر میرسد تولید مداوم سلولهای عصبی تازه در مغز بزرگسالان، که در زبان علمی «نوروزایی بزرگسالی» نامیده میشود، برای عملکرد طبیعی مغز ضروری است.
ماریا یورنز-مارتین، عصبشناس دانشگاه خودمختار مادرید، میگوید این مطالعه شواهد روشنی از تداوم تولید سلولهای عصبی در بزرگسالی ارائه میدهد. گرد کمپرمان، پزشک و پژوهشگر مرکز آلمانی بیماریهای تحلیلبرنده عصبی در درسدن نیز معتقد است: «ما از این یافته درمییابیم که این سلولهای تازه با احتمال زیادی در عملکردهایی نقش دارند که برای انسان اساسی محسوب میشوند؛ از جمله یادگیری و حافظه.»
این کشف میتواند به بحثی نزدیک به صد سال در میان پژوهشگران مغز پایان دهد. در سال ۱۹۲۸ سانتیاگو رامون ای کاخال، پزشک اسپانیایی و برنده جایزه نوبل، نظریهای مطرح کرده بود که دههها بر علوم اعصاب سایه انداخت. او گفته بود: «در مغز بزرگسالان، مسیرهای عصبی ثابت و تغییرناپذیر هستند. همه چیز میتواند بمیرد، اما هیچ چیز نمیتواند دوباره ساخته شود.»
بسیاری از پژوهشگران از این دیدگاه پیروی کردند و حتی توضیحی نظری برای آن ارائه دادند: مغز بالغ برای حفظ پایداری خود فضایی برای سلولهای عصبی تازه ندارد. اما مطالعات حیوانی بعدها شواهدی خلاف آن به دست آوردند. برای نمونه، قناریهای نر سلولهای عصبی جدیدی تولید میکنند تا ملودی آوازهایشان را در آن ذخیره کنند. همچنین موشها برای یادگیری بوهای ناشناخته، سلولهای عصبی تازهای ایجاد میکنند.
در مطالعات حیوانی، اثبات نوروزایی نسبتا سادهتر است، زیرا میتوان از نشانگرهای خاص و حتی مواد رادیواکتیو استفاده کرد، اما این روش در انسان از نظر اخلاقی امکانپذیر نیست. به همین دلیل، پژوهشگران تاکنون مجبور بودند به روشهای غیرمستقیم متکی باشند؛ روشهایی که گاه نتایج متناقضی ایجاد میکردند.
اما گروه فریسن رویکرد متفاوتی در پیش گرفت. آنها فعالیت ژنهای موجود در هسته سلولهای عصبی را بررسی کردند. این کار با توالییابی RNA پیامرسان انجام شد. مزیت این روش دقت بالاتر آن است. نتایج نشان داد حتی در مغز افراد سالمند نیز ژنهای مرتبط با تکثیر سلولهای عصبی تا زمان مرگ فعال باقی میمانند.
برآورد میشود روزانه حدود ۷۰۰ سلول عصبی تازه در هیپوکامپ ساخته شود. هرچند این عدد در مقایسه با میلیونها سلول موجود در این بخش از مغز اندک به نظر میرسد، اما همین تعداد محدود نیز میتواند انعطافپذیری مغز را در دوران سالمندی حفظ کند. پژوهشها همچنین نشان میدهد فعالیت بدنی منظم این روند را تقویت میکند. آزمایشها روی موشها بارها نشان دادهاند حیواناتی که تحرک بیشتری دارند، سلولهای عصبی بیشتری تولید میکنند. به باور پژوهشگران، این ارتباط میان عضلات و مغز در انسان نیز وجود دارد و فعالیت بدنی میتواند به نوسازی مداوم «سختافزار» مغز کمک کند.